වැස්ක්යුලර් ඩිමෙන්ෂියාව VaD

අද කතාව නම් ඇත්තටම කෙටියි, මොකද මේ ඩිමෙන්ෂියා තත්ත්වයේදීත් පෙර කී සාධක බොහොමයක් පොදුයි. කෙසේ වෙතත්, අද මේ කතාවට මාතෘකා කරගන්න මගේ සේවාලාභියා තුල VaD සඳහා පොදු ලක්ෂණ කිහිපයක් තිබුණා.

ඇය අනීටා, අනෙක් සේවාලාභීන් සමඟ සැසඳුවාම වයසින් තරමක් අඩු වියැති කෙනෙක්.

"අපි මෙහෙම තත්ත්වයක් මෙයාට තියෙනව කියල දැන ගන්නේ අවුරුදු හැටේ බර්ත්ඩේ එකට තිබුණූ උත්සවේට ආපු අපේ ලොකු පුතා නිසා. එදා උපන්දිනේ උත්සවේ දවසේ මෙයාගේ කතාව හරි අමුතුයි කියල, චෙකප් එකක් කරමු කියල ලොකු පුතා යෝජනා කළා, එතැනදි තමයි මුල්ම සැකේ ආවේ" දවසක්, අනීටගේ මහත්තයා, Life story පෝරමය පුරවන අතරේ කීවා.

TIA සහ හඳුනාගැනීම

පසුව කළ විමසීම් වලදි දැන ගන්නට ලැබුණා, ඇයට අවස්ථා කිහිපයක TIA එහෙම නැත්නම් Transient Ischemic Attack කියන පැය කිහිපයක් පවතින පොඩි ස්ට්රෝක් එකක් වගේ තත්වයන් අවස්ථා දෙක තුනකදි ඇති වෙලා තිබුණා.

"අපි ඒවට බෙහෙත් ගන්න ගමන් හිටියේ, ඔය කෝවිඩ් ආපු අවුරුද්දේ මෙයාට මෙක්සිකෝ යන්න ඕන කියලා, ගිය ගමනෙදි තමයි මේ ස්ට්රෝක් එක ආවේ" අනීටගේ මහත්තයා ඇගේ අත අල්ලගෙනම කියවගෙන ගියා. අනීටා කට පැත්තකට ඇද වෙන්න පුංචි හිනාවක් දැම්ම.

"මට වෙන අමාරුවක් නෑ , හරියට නින්ද යන්නේ නෑ, ඒ නිසා ටිකක් ඔළුවේ කැක්කුම තියෙනවා, ඒකට මෙයයි අපේ ....අපේ ..අපේ .... කවුද අනේ මට ක්ලිනික් යන්න කීවේ" අනීටා මහත්තයගේ ඇස් දිහා බලාගෙන ඇහැව්වා.

"ලොකු පුතානේ, ලොකු පුතා තමයි කීවේ ඔයාට ක්ලිනික් එකට ගිහින් පෙන්වන්න කියල"

රෝගයට හේතු සහ අවදානම්

වැස්කියුලර් ඩිමෙන්ෂීයාව ඇති වෙන්නේ, මොළයට , මොළයේ සෛල වලට ලැබිය යුතු ප්රමාණවත් පෝෂණය, ඔක්සිජන් සහිත රුධීරය නොලැබී යාම නිසා සිදුවන "අහේනිය" නිසා මොළයේ සෛල බිඳවැටීමෙන්. හුඟක් අවස්ථාවල මෙය සිදුවන්නේ, මොළයේ රුධීරවාහිනී වලට ගැටළු, පාලනය නොකළ අධීරුධීර පීඩනය, උපතින්ම මොළයේ ලේ නාල වල තිබුණු ගැටළු වියපත්වීම සමඟ තවත් දුර්වල වීම වගේ සාධක නිසා. නමුත්, අපේ එක් "තරුණ පහේ" සාමාජිකයෙක් , වැස්ක්යුලර් ඩිමෙන්ෂියාව සමඟ ජීවත් වුනා, එතැනදී නම් අවස්ථා දෙකකදි සිදුවුනු දරුණු රිය අනතුරු වලදී, මොළයට වුනු අනතුරු සහ අදාල ශල්යකර්ම වලට පසු ඇති වූ සංකූල වල බලපෑම හේතු වුනු බව හඳුනාගත්තා.

මතකයේ වෙනස් රටා සහ ලක්ෂණ

මේ තත්ත්වය සමඟ ජීවත්වන අයගෙත් අමතක වීම ( හැබැයි මෙතැන අමතක වීමේ රටා හරිම වෙනස්, මොකද පොදුවේ ඩිමෙන්ෂීයා වලදි කෙටි කාළීන මතකය, නැත්නම් මේ දැන් කරපු දේවල් අමතක වෙනවා කිව්වට මෙතැනදි අමතක වීම් වෙන්නේ මොළයේ හානිවන ප්රදේශය අනුව. සමහරුන්ට හොඳට මතකයි, හැබැයි කතා කරන්න ගියාම අතර මැද කෑලි මතක නෑ, හරියට දිගටම බලාගෙන යන ටෙලි නාට්යයක අතරමැද කොටස් දෙක තුනක් බැලුවේ නැතිවුනාම එන හැඟීම තමයි මතුවෙන්නේ) , සමබරතාවය බිඳ වැටීම, මුත්රා ආසාදන වරින්වර ඇතිවීම, රස වගේම ගත් ආහාර ප්රමාණය ගැන හැඟීමක් නැතිවන අවස්ථාත් තියෙනවා. ඊට අමතර කෙටි කාළයක් තුල පෙනීම දුර්වල වීම, සමහරුන්ට කථන, ඒ කිව්වේ දන්න වචනය "නිවැරදිව" පිට කිරීමේ අපහසුතා ( ලියන්න පුළුවන්, වචන එළියට දාගන්න බැරි) වගේ ලක්ෂණත් දකින්න පුළුවන්.

මිශ්ර ඩිමෙන්ෂියාව සමඟ සම්බන්ධය

ඒවගේම තවත් අපූුරු සම්බන්ධතාවක් වැස්ක්යූලර් ඩිමෙන්ෂියාව සහ මික්ස්ඩ් ඩිමෙන්ෂීයාව අතර තිබෙනවා. ඒ, බොහෝ වැස්ක්යූලර් ඩිමෙන්ෂීයා සහිත පුද්ගලයන් , තවත් ඩිමන්ෂියා වර්ගයක් සමඟත් එක්ව ජීවත් වෙනවා. උදාහරණයක්, වැස්ක්යූලර් ඩිමෙන්ෂීයා+Posterior Cortical Atrophy වගේ තවත් වර්ගයක් එක්ක Mixed Dementia ලෙස ලක්ෂණ මතුවන අවස්ථා තිබෙනවා.

ඔන්න ඔහොමයිලු, වැස්ක්යූලර් ඩිමෙන්ෂීයාව ගැන කෙටි කතාව ඉවර වුනේ.

ඇල්සයිමර් ඩිමෙන්ෂියාව AD

මේ තමයි ඩිමෙන්ෂීයා අතර වැඩියෙන්ම හමුවන, එක්තරා විදියක "ඩිමෙන්ෂීයා" කිව්ව ගමන් ඒ තත්ත්වයන් නියෝජනය කරන පොදු සාධකය වගේ තත්ත්වය. රට, සහ අනුව යම් වෙනස්කම් තිබුණත්, සියළුම ඩිමෙන්ෂියා වර්ග අතරින් 60-80%ක් විතර දකින්න ලැබෙන්නේ මෙම තත්ත්වය. නමුත් සමහර වෙලාවට මෙය , තවත් ඩිමෙන්ෂියා වර්ගයක් සමඟ එකතු වෙලා මිශ්ර ඩිමෙන්ෂියාවක් ලෙස මතුවන අවස්ථාත් බහුලයි.

ඇල්සයිමර් තත්ත්වය බහුලව දකින්න ලැබෙන්නේ තරමක් වියපත්, ඒ කියන්නේ වයස අවුරුදු 65ට වැඩි අයට කියල පොදුවේ කියන්න පුළුවන්, සහ එතැනින් එහාට වයස 70, 80 වගේ වෙත්දි ඇල්සයිමර් හඳුනාගන්නා ප්රමාණය වැඩි වන බව හඳුනාගන්නත් පුළුවන්.

මූඩ් එක වෙනස් වීම හා මුල්ම සැකය

මේ තත්ත්වය සමඟ ජීවත්වන පුද්ගලයන්, රෝග විනිශ්චය සදහා යොමු වෙන්නේ බොහෝ වෙලාවට ඒ අයගේ මූඩ් එක වෙනස් වීම , පවුලේ කෙනෙක් හඳුනාගැනීමත් සමඟ. වෙනද බොහොම ප්රියමනාපව හිටි අම්මා, එහෙම නැත්නම් තාත්ත "දැන් දැන් ඔහේ බලාගත්තු අත බලාගෙනෙ ඉන්නවා, වෙනදට වඩා තරහ යනවා " කියන වාක්යය අපට හුඟක් අහන්න ලැබෙනවා. හැම තිස්සේම කනස්සලෙන් නිසා ඒ ගැන කතා කරන්න ගියාම, වෛද්යවරයා "මුල්ම සැකය" ඇති කර පරික්ෂණ වලට යොමු කරනවා.

මතකය, වචන පටලැවීම සහ හැසිරීම්

ඩිමෙන්ෂීයාවේ පොදු ලක්ෂණ වන අමතක වීම (විශේෂයෙන්ම කෙටි කාළීන මතකය අඩු වීම), තීරණ ගැනීමේ හැකියාව දුර්වල වීම, බහුලව මේ අය අතරේ දකින්න පුළුවන්. වෙනද හැන්ද ගෑරුප්පුව අල්ලල , බොහොම වැදගත් විදියටර රාත්රී ආහාරය ගන්න තාත්ත, දැන් දැන්, හැන්ද , ගෑරුප්පුව අල්ලන්න දන්නේ නෑ කියන කතාව අහන්න ලැබෙනවා බහුලව. ඒ වගේම කතා කරන්න ගියාම , "මේ අරක, මේක ...අර ... අර ... අර මොකක්ද උස ... දිග එක ..." වගේ "පිරවුම් වචන දමමින්, කතාව ගෙනියන්න උත්සාහ කරනවා. හේතුව, තැනට අවශ්ය "නිවැරදිම වචනය" අමතක වීම නිසා, මේ නිසාම සමහරු කතා කරන එක, සමාජයට එන එක අඩු වෙනවා වගේම, තවත් සමහරුන්ට වෙනදට වඩා තරහ යන්නත් හේතු වෙනවා. මොකද, හිතේ තියෙන දේ එළියට දාගන්න අපහසු නිසා.

තමන්ට , තමන්ගේ හැඟීම නිවැරදිව එළියට දාගන්න බැරි වීම ගැන වැටහෙන , මෙම තත්ත්වයේ මුල් අවස්ථාවෙදි, ඒ නොහැකියාව ගැන ඇතිවන බිය නිසාම, තමන්ගේ වඩාත්ම විශ්වාසදායක කෙනා ආසන්නයේම නිතර ගැසෙන්න මෙම තත්ත්වය සමඟ ජීවත්වන අය උත්සාහ කරනවා, එකම දේ නැවත නැවත අහමින්, හිතට විශ්වාසයක් තියා ගන්නට උත්සාහ කරනවා. "මට බේරිල්ලක් නෑනේ, අඩුම තරමේ මගේ පුද්ගලික කටයුත්තකටවත් යන්න බෑ, වල්ගේ වගේ පස්සෙන්ම මෙයා" කියත්දි, ලැජ්ජාව සහ දුක මුුසුවුනු මුහුණින් ඉවත බලා සිටි බිරින්දෑවරු හමුවෙලා තිබෙනවා.

තත්ත්වේ ටිකක් වර්ධණය වුනාම, දවසේ වැඩ ටික කරගන්නවත්, ඒ කියන්නේ උදේට නැගිටල, ඇඳුම මාරු කරගන්න එක, දත් මදින , කෑම කන එක, ශාරීරික පවිත්රතාවය පවත්වා ගැනීම වගේ සාමාන්ය වැඩ කටයුතුත් කරගන්න අපහසු වෙනවා.

සත්කාරක අත්දැකීම්

අපේ සායනයට ඩිමෙන්ෂියාව සමඟ ජීවත්වන අපේ සේවාලාභියෙක් , තම සැමියා සමඟින් පැමිණෙමින් තිබුණා. ඇය, තම සැමියා හඳුන්වා දෙන්නේ, "මේ මගේ මල්ලී , එයා තමයි ඩ්රයිව් කරන්නේ" ලෙසින්. ඒ සැමියා , තම ඇදේ නිදා ගත්බව විස්තර කරන්නේ "ඊයේ රෑ වෙන කවුද මිනිහෙක් මගේ ඇදේ හිටියනේ, හැබැයි කිසි කරදරයක් කළේ නෑ, මං මහ රෑම පොලිසියට කතා කරලා එළියට දැම්ම එයාව" ඇස් ලොකු කරගෙන, ඊයේ රෑ සිදුවුනා යැයි දැනෙන සිදුවීම ඇයි විස්තර කරනවා හැමදාමත්.

ජානමය සම්බන්ධතාවය

ඇල්සයිමර් ඩිමෙන්ෂියා තත්ත්වය ඇතිවීමේ අවදානම වැඩි වීම සඳහා ජානමය යම් සම්බන්ධතාවයක් තිබෙන බව දැනටමත් හොයාගෙන තිබෙනවා. ඒ වගේම, එම සොයා ගැනීම තහවුරු කරමින්, එකම පවුලේ සහෝදරයන් දෙදෙනෙක්, එක්තරා අවස්ථාවක අපේ සේවාව ලබා ගන්නවා "ඇල්සයිමර් ඩිමෙන්ෂීයාව සමඟ ජීවත්වන්නන් ලෙස". මීට අමතරව ,සමාන තත්ත්වය සමඟ ජීවත්වන පිය පුතු අවස්ථාත් හඳුනගන්නට ලැබී තිබෙනවා. ඒ පවුල් සම්බන්ධය සඳහා, වර්ණදේහ ඔස්සේ ගමන් කරන, අපොයි ජානය , නෑ නෑ APOE ε4 වගේ ජාන වල දැඩි සම්බන්ධය දැන් හඳුනාගෙන තිබෙනවා. මීට අමතරව, පොදුවේ ඩිමෙන්ෂාව ඇති කිරීම සඳහා බලපාන සාධක මෙම තත්ත්වයටත් බලපාන බව හඳුනාගන්නවා.

රත්තරං

("නොබැඳුනු මනසක විත්ති" විශේෂාංගය , එහෙම නැත්නම් ලිපි පෙළ තුලින් මම උත්සාහ කරනවා මගේ වෘත්තීය පරිසරය තුල දිනපතා මම අත්විඳින, සමහර විට ඔබ බොහෝ දෙනෙක් නොදකින, නොවිඳින වෙනස් සිදුවීම් මාලාවක් ඔබත් එක්ක බෙදා ගන්නට.)

මේ සිදුවීම වුනේ කෝවිඩ් අවදානම ටිකක් අඩුවෙමින් ගිය ආරම්භයේ, දිනේ "දින සටහනේ" තිබෙන විදියටම කිව්වොත් ජුනි 21 අඟහරුවාදා 2022.

අළුත්ම සේවාලාභියෙක් සමඟ මුල්ම හමුවීමටයි යන්න තියෙන්නේ. සේවාලාභීන්ගේ තොරතුරු තිබෙන පරිගණක වැඩසටහනට ඇතුළු වුනා.

සේවාලාභියා මොරොස් මහත්මිය, වයස අවුරුදු 58යි, සැමියා සමඟ ජීවත් වන්නේ. කාළයක් තිස්සේ අධීරුධීර පීඩනයෙන් පෙළිල තියෙනවා, රෝග විනිශ්චය Mixed Dementia/PCA? , අතිරේක කරුණූ වල තිබෙනවා MRI කර ඇති බව සහ තව දුරටත් ඒ ගැන සෙවීම් කරන බවත්

විස්තර ටික ඔළුවට දාගෙන, මොරොස් පවුලේ නෝනයි මහත්තයයි හමුවෙන්න, ගියා උදේ දහය වෙත්දි. කෝවිඩ් අඩුවෙමින් තිබුණත් ආයතනික නීති අනුව සියළු ආරක්ෂක ඇඟළුම් දාගෙන යන්න වුනා. නිවසේ දොර සීනුව නාද කළා.

"මේ ... මේ මයික් වෙන්න ඕන" එළීයට ආව මොරෝස් මහත්තයා තිගැස්මක් එක්කම මුසු වුනු හිනාවකුත් දාගෙනම ඇහැව්වා.

"ඔව්, මම මයික්, අපි ඊයේ කතා කළේ. මෙන්න මගේ හැඳුනුම්පත, මම එන්නද ඇතුලට?"

"අනේ එන්න, ඔය මාස්ක් , කවර ඕන නෑ, අපි වැක්සීන් අරගෙන ඉන්නේ.. එන්න එන්න" මොරෝස් මහත්මයා ආරාධනා කළා.

"ඉන්න මම, මගේ රත්තරංට (my sweatheart) එන්න කියන්නම්"

විනාඩි කිහිපයක් ගියා. මම, මගේ අවට ගැන විමසිය යුතු සෙවීමකට ඇහැ යෙදෙව්වා. (මුල් හමුවීමකට නිවසට ඇතුළු වීමේදි වගේම, නිවස තුලදීත් ආරක්ෂාව වෙනුවෙන් කළ යුතු නිරික්ෂණයන් කිහිපයක් තිබෙනවා)

"රත්තරං, මේ ඇවිත් ඉන්නේ මයික්, ඔයාව හමුවෙලා ටිකක් කතා කරන්න කියලා." මොරොස් මහත්තය, නෝනව අතින් අල්ලගෙන පඩිපෙල බස්සගෙන සාලෙට එන ගමන්ම කිව්වා.

පෙනුමෙන් නම්, පනක්වත් කියන්න බැරි මොරෝස් නෝන ඇවිත් හිනාවක් දෙමින්ම වාඩි වුනා.

"මම මොරෝස් මහත්මිය, සතුටක් හඳුගන්න ලැබුණට මයික්" කෝවිඩ් නිසා අතට අත දෙන්න බැරි නිසා වචනයෙන් විතරක් ප්රතිචාර දුන්නා.

"මයික්, අද මම කතාවට ඉන්න ඕනද නැත්නම් , ඔයා ,මගේ නෝන එක්ක කතා කරනවද තනියම"

"අද අපි මෙහෙම කරමු, අද අපි හැමෝම එකතු වෙලා කතා කරමු, දැන හඳුනගන්න එකත් හොඳයිනේ. ලබන සතියේ ඉඳන් මම මොරොස් මහත්සිය එක්ක අවශ්ය චිකිත්සීය කටයුතු ආරම්භ කරන්නම්. කොහොම වුනත් අද කතාබහට අවම වශයෙන් පැයක් යනවා, ඔබට හැකියාවක් තියෙනවද?"

"ආ මට ඕන තරම් වෙලාව තියෙනව මයික්, මම දැන් පැන්ෂන්. ගෙවල් ටිකෙන් එන ආදායම නිසා වැඩිය දුවන්න ඕනත් නෑ" මොරෝස් මහත්තය අත්බැම්ම උඩ තියල ආපු කෝපි කෝප්පයත් අරගෙනම ඇවිත් වාඩි වුනා.

"මම , ඔබේ සෞඛ්යය තොරතුරු ටිකක් කියවල දැනුවත් වෙලා ආවේ, නමුත් ඔබට දැනෙන දේ ඔබම මට කියනවා නම් මම හිතන්නේ ඒක වඩා සාර්ථකයි , නේද? "

මොරොස් නෝන කැමැත්තෙන්ම කතා කරන්න පටන් ගත්තා.

"මට කියන්න තරම් ලොකු ප්රශ්නයක් නෑ, සමහර වෙලාවට ඔය පොඩි පොඩි දේවල් අමතක වෙනවා. වෙනද තරම් පොත් කියවන්න ආසාවක් නෑ, පේනවනේ අර ලයිබ්රිය... ඔය මම කියවපු පොත්, එත් දැන් කියෙව්වට සතුටක් නෑ," මොරොස් නෝන කළුපාට දැවමය රාක්කයක බොහොම පිළිවෙලට පෙළගස්වල තිබුණු විවිධ මාතෘකා වල පොත් සියගණනක් වෙත අත දිගු කළා.

"කියල වැඩක් නෑ මයික්, ඉස්සර ඇඳට එන්නේ පොතක් අරගෙන, ඕක කියවනවා උදේ දෙක තුන වෙනකං," මොරොස් මහත්තයා එකතු වුනා කතාවට.

"ඇයි , ඉස්සර පොත් කියවත්දි සතුටක් දැනිලා, දැන් පොත් කියවන්න ආසාවක් නැත්තේ කියල හිතුවොත් මොනවද හිතට දැනෙන හේතු , අපි ඒ ගැන කතා කරමුද?" රෝග විනිශ්චය තොරතුරු වල තිබුණූ යම් කරුණක් තහවුරු කරගන්නටත්, ලබන සතියෙන් පටන් ගන්න චිකිත්සීය උපක්රම සැලසුම් කරන්නත් වැදගත් නිසා හොයල බලන්න හිතුවා.

"දැන් මට පොත් කියවන්න අමාරුයි, ඇස් වල වෙනසක් තියෙනවාද මන්දා, අළුතින් කණ්නාඩිත් ගත්තා, ඒත් හරිම අමාරුයි කියවන්න, සමහර වචන වල තේරුම එන්නේ නෑ වගේ, දෙවෙනි වතාවේ කියවත්දි වෙන තේරුමක් වගේ පේන්නේ. ඉතින් පොත කියවල ඉවර වෙත්දි පිස්සු වගේ , තරහ යනවා. ඒ නිසා නැවැත්තුවා කියවන එක. "

"ඇස් වල නම් මොකක් හරි අවුලක් තියෙනවා, මේ ඉස්සරහ තියෙන කෝපි කොප්පේ තියාගෙන කෑගහනවා, කෝ මගේ කෝපි එක කියලා. දවසක් යාළුවොත් එක්ක පසල් හදන්න ගිහින්, හොඳටම තරහ ගිහින් ඔක්කොම පොළොවේ ගැහැව්වා ඔය මේ සේරම පහුගිය මාස පහ හයට" මොරොස් මහත්තයා කියා ගෙන ගියා.

අපි තවත් කතා කළා, ජීවිත කතාව, කැමති කෑම බීම, කළ ක්රීඩා, නරඹපු චිත්රපට, ගෙදර හදන රසවත්ම කෑම වට්ටෝරුව... තව කතා බෝමයි.

අවසානයේ, ලබන සතියේ කළ යුතු චිකිත්සීය සැලසුම ගැන අදහසක් අරගෙන ගෙදර ආව. සැලසුම වුනේ පෙනීම මත පදනම් වන ක්රියාකාරකම් වලට වඩා, හඬ , මතකය, ගණනය වැනි දේට වැඩි බරක් දෙන්න.

හේතුව මෙන්න මේකයි.

දැන් මේ මොරොස් මහත්මිය අපට යොමු කරන්නට හේතුව ඇය මිශ්ර ඩිමෙන්ෂියාව නැත්නම් ඩිමෙන්ෂියා වල තත්ත්ව කිහිපයක මිශ්රණයක් කියන තත්ත්වයෙන් පෙළීම. ඒ සඳහා අවශ්ය Therapeutic Recreational activities ඔස්සේ, සතුටක් , ජීවිතයට මුහුණ දීමට කැමැත්තක්, පවතින මානසික සහ බුද්ධිමය හැකියාවන් පවත්වා ගැනීමට හෝ දුර්වල වීම සීමා කිරීමට අවශ්ය ප්රතිකාරමය සේවාවක් ලබා දීම තමයි අපේ වගකීම.

Mixed Dementia ට අදාල, ආසන්න සිදුවීම් අමතක වීම, රස, ගඳ නිසි ලෙස හඳුනාගැනීමට නොහැකිවීම, මානසික අවපීඩන තත්ත්වය සහ සමහර අළුත් චර්යාවන් ඇතිවීම ඇය තුල දකින්න තිබෙනව සහ තවත් තිබෙන බව මොරොස් මහත්මයා තහවුරු කරනවා.

මෙතැන තවත් "අමතර වෙනසක්" තිබෙනවා ඒ තමයි අර රෝග විස්තර සටහනේ PCA ? කියල තිබුණේ. තවම අවසන්, විනිශ්චයක නොආ, තවමත් අමතර පරික්ෂණ සිදුවන මෙම තත්ත්වයේදී සිදුවන්නේ, මොළයේ තිබෙන "දෘෂ්ටිය සහ පෙනීම හඳුනා ගන්නා" ප්රදේශයට යම් හානියක් වීම. මෙය මොළය තුල රුධිර නාල බිඳීමක් නිසා , ක්ෂණිකව ප්රබලව දැනෙන විදියට හෝ නොදැනෙන්නට ටිකෙන් ටික වන හානියක් වෙන්න පුළුවන්. මේ වෙනස් වීම වලදි "ඇස් පෙනීම සම්පුර්ණයෙන්ම නැති නොවුනත්" පෙනීමේ වෙනස්කම් එන එකයි බහුලව සිදුවන්නේ. ඒ වෙනස්කම් තුල, එක දෙක වෙලා වගේ පේන කඑ, පොතක් කියවත්දි වචන වල වාක්යයක සමහර තැන් "හිස් තැන් වගේ" පේන එක, පොතක් කියවත්දි කියවූ පේලියම නැවත පේන්න පටන් ගැනීම නිසා සිදුවන පටලැවිලි, ගෙදර දොරේ තිබෙන සාමාන්ය දේ "හඳුනාගන්නට" නොහැකි වීම, දවසේ සමහර අවස්ථා වල ඇස් පෙනීම අසාමාන්ය ලෙස අඩුවී, අනෙක් අවස්ථා වල පෙනීම සාමාන්ය වීම (මේ නිසා, මෙම රෝග පසුබිම නොදන්නවා නම්, තමන්ගේ බිරිඳ එහෙම නැත්නම් සැමියා, "බොරු කරනවා" කියන වරදට හසුවන අවස්ථා බෝමයි.)

මේ සියළු දේ නිසා, සහ මෙම වෙනස්කම් වලට හේතුව වටහා ගැනීමට නොහැකිවීම නිසා මානසික අවපීඩනය තත්ත්වයටත් පත් වන්නට පුළුවන්. අවාසනාවට මේ ඇස් ගැටළුවට සාමාන්ය අක්ෂි පරික්ෂාවක් කර, අළුත් කණ්නාඩි දැමූ පමණීන් සාර්ථකත්වයක් ලැබෙන්නේ නැහැ. මොකද , ප්රශ්නේ තිබෙන්නේ ඇහේ නොව, ඇහෙන් අරන් දෙන දේ "තේරුම් බේරුම් කරන" මොළයේ Posterior Cortical" ප්රදේශයේ නිසා. ඒ ප්රදේශයේ සෛල, මිය යාම, දුර්වල වෙමින් හැකිලීයාමක් MRI දි හඳුනගන්නට පුළුවන් වෙනවා. නමුත් එය තහවුරු කරන්නට තවත් විශේෂිත පරික්ෂණ කිහිපයක් අදාල පුද්ගලයාට යොමු වීමට සිදුවෙනවා. කෙසේ වෙතත් තත්ත්වය හඳුනාගත්තත්, එය "සුව කරන්නට" හැකියාවක් දැනට තිබෙන වෛද්ය ප්රතිකාර සීමාව තුල නැහැ. කළ හැක්කේ, අදාල තත්ත්වය වැඩිවීම සීමා කරගන්නට කළ හැකි ප්රතිකාර ක්රම යොදා ගැනීමත්, පවතින තත්ත්වය සමඟ ජීවත් වීමට අවශ්ය උපකාර කිරීමත් පමණයි.

දැන් මේ කතාව තුල මොරොස් මහත්මිය අද වෙත්දි ඩිමෙන්ෂියා තත්ත්ව මිශ්රණයක් එක්ක ජීවත් වෙනවා. එයින් අද "ඇස් කතාවට" අදාල තත්ත්වය, PCA එහෙම නැත්නම් Posterior cortical atrophy ඩිමෙන්ෂියා තත්ත්වයක් ලෙස හඳුනාගන්නවා.එයටම Benson’s syndrome කියන නමත් සමහර තැන්වලදි භාවිත වනවා.

මෙම තත්ත්වය සඳහා ජානමය සෘජු බලපෑමක් තවමත් ස්ථිරව හඳුනාගෙන නැතත්, සමහර කාළීන රෝග තත්ත්ව ( විශේෂයෙන්ම නිසි ප්රතිකාර සහ පාළනය නොකළ වගේම සමහර අවස්ථා වල අවශ්ය ප්රතිකාර සහ අගැයීම් කළත්) සමඟ ජීවත් වීමේදී මොළයට සිදුවන හානි නිසා සිදුවිය හැකි බව හඳුනාගෙන තිබෙනවා. ඒ අතර, අධි රුධිර පීඩනය , මොළය තුල ලේ නහර පිපිරීම, සහ ඩිමෙන්ෂියාවට පොදු මොළයේ සෛල අතර "ප්රොටීන අවහිර කිරීම" ඔස්සේ ද සිදුවිය හැකි බව තහවුරු වෙනවා.

එහෙම නම්, අද මේ පරණ කතාව ගත්ත එකේ, අවසානයට මෙහෙම කියන්නම්, "ඇස් දෙක, ඇස් දෙක වගේ" බලාගන්නම ඕන .හැබැයි, ඇස් දෙක විතරක්ම බලාගෙන ඇති වෙන්නෙ නෑ. වෙනත් කාළීන රෝග තිබේනම්, අන්න ඒව ගැනත් "සැලකිළිමත් වීම සහ අවශ්ය ප්රතිකාර, ඇගැයුම් කරගනිමින්" විමසිල්ලෙන් ජීවත්වීම වැදගත්.

දැන් ඩිමෙන්ෂියා කතාවට , තමන්ගේ නිවසේ, නැත්නම් රෝහලේ "ඩිමෙන්ෂියා" ලෙස රෝගය හඳුනාගත් අයෙක් ඉන්නවා නම්, ඒ අය සමහර වෙලාවට පෙන්නේ නැතිබව , පිංතූරයක සමහර තැන් හඳුනාගන්න බැරි බව, හදල දුන්න කෝපි කෝප්පය තිබෙන බව දකින්නේ නැත්නම් , "ඇස් පෙන්නේ නැත්ද" කියල අහන්න එපා. ඇස් පේනවා, නමුත් පේනදේ "තේරුම් ගන්නට" මේ අවස්ථාවෙ හැකියාවක් නොමැති බව වටහාගෙන කාරුණිකව උදව් කරන්න.

පේනවනේ ඩිමෙන්ෂියා කියන්නේ, "අමතක වීම" කියන පොදු ලක්ෂණය විතරක් තිබෙන "රෝගයක්" නොවේ. එය විවිධ ආකාර වලින් ජීවිතයට සීමා දාන, එයත් එක්කම ජීවත් විය යුතු තත්ත්වයක්. ඒ නිසා, ඩිමෙන්ෂියාව පිළීබඳ දැනුම පවත්වා ගැනීම ඔබටත්, ඔබේ පවුලේ අයටත් හුඟක් වැදගත් වේවි.

අද වෙත්දි, මොරොස් මහත්මිය මාස හයක් අපේ සේවාව ලබමින් වෙනදාට වඩා "සතුටින්" කාළය ගත කරන බව මොරෝස් මහත්මයා ලබා දුන් ප්රතිචාරයක තිබුණා. දැන් ඇය පොත් කියවන්නේ නැති තරම්, නමුත් "පොත් අහනවා". සංගීතමය ක්රීඩා කරනවා, එම ක්රීඩා කරන , ගමේ එම වයසේ "මිතුරන්" සමුහයක් එක්ක හැම සිකුරාදාම 'සෙල්ලම් කරනවා"

එහෙම නම්, "ඇස් දෙක, ඇස් දෙක වගේම පරිස්සම් කරගන්නා ගමන්, අනෙක් රෝග තත්ත්ව ගැන, විශේෂයෙන්ම බෝනොවන රෝග තත්ත්ව වන අධීරුධීර පීඩනය, දියවැඩියාව, රුධිර වාහිනී ආශ්රිත රෝග ගැන දැනුම සහ අවධානය සහිතව ඉන්න, ලෙඩක් නැතත්, අඩුම තරමේ අවුරුද්දකට සැරයක්වත් ගිහින් වෛද්යපරික්ෂණයක් කරගන්න එක වැදගත්. අවදානම් තත්ත්ව වලදී නියමිත කාළයකට සැරයක් එම පොදු වෛද්ය පරික්ෂණය වගේම විශේෂිත පරික්ෂණත්( උදා- මැමෝග්රෆි වගේ) කරගන්න එක වැදගත්. ඒ නිසා "ලෙඩ වුනාම විතරක් දොස්තර මහත්තයා/නෝන හම්බෙන්න යන" ක්රමය ගැන තව ටිකක් හිතන්න කියන එකත් අවසානයේ මතක් කරනවා.

කතාව ඉවරයි.

හිනා හිනා

“නොබැඳුනු මනසක විත්ති” විශේෂාංගය, එහෙම නැත්නම් මේ ලිපි පෙළ හරහා, මගේ වෘත්තීය පරිසරය තුළ දිනපතා අත්විඳින, සමහරවිට ඔබ බොහෝ දෙනෙක් නොදකින හෝ නොවිඳින වෙනස් අත්දැකීම් කිහිපයක් ඔබත් එක්ක බෙදාගන්න මම උත්සාහ කරනවා.

“ටික්... ටික්... ටික්...”

මගේ සේවා ආයතනයේ ජංගම දුරකථනයට පණිවිඩයක් එනවා.

අද ආයතනික වශයෙන් නිවාඩු දවසක් වුණත්, හදිසි අවශ්යතාවයකදී ප්රතිචාර දක්වන්න අපි සූදානම්ව සිටිය යුතු නිසා, මේ දුරකථනයට නම් නිවාඩුවක් කියලා දෙයක් නැති තරම්.

බලමු මොකක්ද ප්රශ්නය කියලා.

“සුබ සන්ධ්යාවක් වේවා. මට පොඩි දෙයක් කියන්න තියෙනවා. දැන්ම උත්තරයක් ඕන නැහැ.”

හුරුපුරුදු අංකයකින් පණිවිඩයක්.

එකෙන් නවතින්නේ නැහැ. තව මොනවා හරි ටයිප් කරන බව පේනවා.

“දවස් කීපයක් තිස්සේ නැන්සිගේ වෙනසක් දකිනවා. මට මේක ඩොක්ටර්ට කියන්න ඕන දෙයක්ද, නැද්ද කියලා හිතාගන්න බැරිව ඉන්නේ.”

මගේ සේවාලාභියාගේ සැමියා වන කීත් පණිවිඩය එවලා තිබුණා.

තවත් මොනවාදෝ ටයිප් කරන බව පේනවා.

මට වෙන්නේ දවසම බලාගෙන ඉන්න එක.

ඒ නිසා මම පණිවිඩයක් යැව්වා.

“කීත්, මම දැන් විවේකයෙන් ඉන්නේ. ඕන නම් කතා කරන්න. අපි බලමු මොකක්ද ප්රශ්නය කියලා.”

තත්පර කිහිපයකින් ඇමතුමක්.

“මයික්, දැන් සති දෙකක විතර ඉඳන් නැන්සි මහ අමුතු විදියට හිනා වෙනවා. හරි වෙනස්.”

“මොකක්ද කීත්, අමුතු විදියට කියන්නේ?”

“නෑ, එයා කිසිම හේතුවක් නැතිව මහ හයියෙන් හිනා වෙනවා. මතකනේ, ඉස්සර හිමින් කතා කරන කෙනෙක්. ගිය සතියේ අපි ෂොපිං ගියා. සාප්පු වල තියෙන ඇඳුම් දැක්කත් හිනා වෙනවා. හැමෝම අපි දිහා බලනවා. ටීවී එකේ නිව්ස්වල යන, හිනා වෙන්න තරම් දෙයක් නැති සිදුවීමකට වුණත් මෙයා හිනාවෙනවා. මට තේරෙන්නේ නෑ ඇයි කියලා.”

කීත් මොහොතක් නිහඬ වුණා.

“මට වැඩියෙන්ම බය හිතුණේ අද. අද පුතාලා එන්න හිටියේ Thanksgiving එකට. ඒත් එයාලට එන්න වෙන්නේ නැහැ. ලේලිගේ තාත්තා නැතිවුණේ ගිය මාසේ. ඒ ගැන කියද්දිත් නැන්සි හිනා වෙන්න පටන් ගත්තා. ඒ වෙලාවේ නම් මට තරහත් ආවා.”

මම තව ටිකක් අහලා බලන්න තීරණය කළා.

“කීත්, නැන්සිගේ බෙහෙත්වල ළඟදි වෙනසක් කළාද?”

“නෑනේ. අන්තිමට කළේ අර ඇවිදීමේ ටෙස්ට් එක විතරයි.”

“CBD වගේ දෙයක් එකතු කළාද?”

කංසා ආශ්රිත නිෂ්පාදන සමහර අය ප්රතිකාරයට අමතරව සහනයක් බලාපොරොත්තුවෙන් භාවිත කරන නිසා, ඒ ගැනත් තහවුරු කරගන්න මම ඇහුවා.

“අනේ නෑ මයික්. ටීම් එකෙන් දෙන දේවල් විතරයි. වෙන කිසිම වෙනසක් කරන්නේ නෑ.”

මට කීත්ව විශ්වාසයි.

ඔහු නැන්සිව ආදරයෙන් බලාගන්න, තම වගකීම ගැන ඉතා සැලකිලිමත් සැමියෙක්. විශ්රාමික ගුරුවරයෙක් වූ ඔහුගේ “ගුරුකම” තවමත් ඔහු තුළ තියෙනවා කියලා මට නිතරම දැනෙනවා.

නැන්සිත් ගුරුවරියක් ලෙස සේවය කරලා, දරුවන් වෙනුවෙන් වේලාසන විශ්රාම ගත්, වයස අවුරුදු 65ක් පමණ වන, බොහොම හෙමින් කතා කරන, ටිකක් ලැජ්ජාශීලී කාන්තාවක්.

අද ඇය ඇල්සයිමර් ඩිමෙන්ෂියාව සමඟ ජීවත් වෙනවා.

අපි තව ටිකක් කතාබහ කළා.

“මෙහෙමයි කීත්. නැන්සිගේ තත්ත්වයත් එක්ක මේ වගේ අසාමාන්ය හැසිරීම් මතුවෙන්න පුළුවන්. නමුත් මේක ගැන නිශ්චිත තීරණයක් ගන්න නම් තවත් පරීක්ෂණ අවශ්යයි. ඒ වගකීම අදාල වෛද්ය කණ්ඩායමට තියෙනවා.”

මම තවදුරටත් පැහැදිලි කළා.

“මේකට සමාන තත්ත්වයක් ලෙස PBA, එහෙම නැත්නම් Pseudobulbar Affect කියන අවස්ථාව ගැනත් සලකා බලන්න පුළුවන්. ඒකෙදි, සාධාරණ හේතුවක් නොපෙනෙන අවස්ථාවලදී අසාමාන්ය ලෙස සිනාසීම හෝ හැඬීම වගේ හැඟීම් ප්රකාශ වෙන්න පුළුවන්. මොළයේ සිදුවන වෙනස්කම් සහ ස්නායුක ක්රියාකාරීත්වයත් ඒකට සම්බන්ධ වෙන්න පුළුවන්.”

“ආයෙත් කියන්න ඕන, මම නැන්සිට රෝග විනිශ්චයක් කළේ නෑ. ඔබට මේ ගැන දැනුවත් වෙන්න අවශ්ය කරුණක් විතරයි කිව්වේ. නමුත් මේ වෙනස ගැන ඇයගේ ප්රතිකාර කණ්ඩායම දැනුවත් කරන එක නම් වැදගත්.”

“මම මේක කේස් නෝට් එකක් විදියට සටහන් කරන්නම්. කෝකටත් අඟහරුවාදා අපි හමුවෙලා තව කතා කරමු. මම ටීම් එකටත් දැනුම් දෙන්නම්.”

කතාව එතැනින් නිමා වුණා.

---

එතකොට ඇත්තටම මේ “හිනා” කතාව මොකක්ද?

අද මේ අනපේක්ෂිත අත්දැකීම තුළ කතා වුණු තත්ත්වය Pseudobulbar Affect (PBA) විය හැකියි කියන සැකය මට තිබුණා. ඒ, නැන්සිගේ දැනට පවතින රෝග තත්ත්වය සහ ඒ ආශ්රිත අවදානම් ගැන මට තිබුණු අවබෝධය නිසා.

කෙසේ වෙතත්, PBA කියන්නේ ඩිමෙන්ෂියාව සමඟ ජීවත් වන පුද්ගලයන්ට පමණක් ඇතිවිය හැකි තත්ත්වයක් නොවේ. වෙනත් ස්නායුගත රෝග සහ මොළයට සිදුවන හානි සමඟ ජීවත් වන පුද්ගලයන් තුළත් මෙය දකින්න පුළුවන්.

සරලව කිව්වොත්, මෙතැනදී සිදුවෙන්නේ පුද්ගලයාට තමන්ගේ හැඟීම් පිටතට ප්රකාශ වන ආකාරය පාලනය කරගැනීම අපහසු වීමක්.

අනිත් අයට හිනා යන්න තරම් දෙයක් නොවුණත්, මේ පුද්ගලයාට මහ හයියෙන් හිනා යන්න පුළුවන්.

අනිත් අයට දුකක් නොහිතෙන සුළු දෙයක් නිසා, මේ පුද්ගලයාට දැඩි ලෙස හැඬෙන්න පුළුවන්.

වැදගත්ම දේ තමයි, මෙය හැමවිටම පුද්ගලයාගේ සැබෑ හැඟීම සමඟ සමාන නොවිය හැකි වීම.

ඒ නිසා පිටතින් බලන කෙනෙකුට,

“මෙයාට මේ වෙලාවේ හිනා යන්නේ මොකටද?”

“මේ මනුස්සයාට කිසිම හැඟීමක් නැද්ද?”

වගේ අදහස් ඇතිවෙන්න පුළුවන්.

නමුත් මෙය උපතේ සිටම තිබුණු හැසිරීම් රටාවක් ගැන කතාවක් නොවේ.

සාමාන්ය ජීවන රටාවක් සහ හැසිරීම් රටාවක් තිබුණු පුද්ගලයෙකුගේ මොළයේ සිදුවන යම් වෙනසක් හෝ හානියක් සමඟ පසුව මෙවැනි අලුත් හැසිරීමක් මතුවිය හැකියි.

මුලදී එය ලොකු ගැටලුවක් නොවෙන්න පුළුවන්.

නමුත් තත්ත්වය වර්ධනය වීමත් සමඟ, සමාජය තුළ විවිධ අපහසුතාවලට මුහුණ දෙන්න සිදුවෙන්න පුළුවන්.

ඇත්තටම සමහර වෙලාවට අපහසුතාවට පත්වෙන්නේ රෝගියාටත් වඩා ඔහු හෝ ඇය සමඟ ජීවත් වන පවුලේ අය.

---

එහෙම නම් කරන්න ඕන මොකක්ද?

මෙවැනි අලුත් හැසිරීමක් දකින්න ලැබුණොත්, පළමුවෙන්ම කළ යුතු දෙයක් තමයි, එය ප්රතිකාර කළමනාකරණය කරන සෞඛ්ය කණ්ඩායමට පමා නොකර දැනුම් දීම.

ඒ වගේම, වෛද්ය කණ්ඩායමට දැනුම් දෙන්න කලින් පොඩි සටහනක් තියාගන්නවා නම් ඉතාම ප්රයෝජනවත් වෙන්න පුළුවන්.

උදාහරණයක් විදියට,

• අසාමාන්ය ලෙස හිනා වීම හෝ හැඬීම ඇති වුණේ කවදාද?

• ඒ අවස්ථාවට පෙර සිදුවුණේ මොකක්ද?

• එය කොපමණ වේලාවක් පැවතුණාද?

• පසුව සාමාන්ය තත්ත්වයට එන්න කොපමණ කාලයක් ගත වුණාද?

• වෙනත් රෝග ලක්ෂණ තිබුණාද?

• ඖෂධවල වෙනසක් සිදුවුණාද?

වගේ කරුණු ජංගම දුරකථනයේ Notes එකක හෝ පොඩි සටහන් පොතක තියාගන්න පුළුවන්.

මේ තොරතුරු සෞඛ්ය කණ්ඩායමට ලබාදුන්නාම, අවශ්යතාවය අනුව තවදුරටත් පරීක්ෂණ කරලා, අදාල තත්ත්වයට ගැළපෙන ප්රතිකාර සහ කළමනාකරණ සැලැස්මක් සකස් කරන්න පුළුවන්.

ඖෂධමය ප්රතිකාර සමඟ චර්යාමය සහ පාරිසරික කළමනාකරණ ක්රමත් අවශ්ය වෙන්න පුළුවන්.

අරමුණ හැමවිටම “සම්පූර්ණයෙන්ම නැති කිරීම” නොවෙයි.

විශේෂයෙන් ඩිමෙන්ෂියා වැනි දිගුකාලීන තත්ත්වයක් සමඟ ජීවත් වන පුද්ගලයෙකු තුළ, මෙවැනි හැසිරීම් සම්පූර්ණයෙන්ම නැතිවෙයි කියලා අපේක්ෂා කරන්න බැහැ.

ඒ වෙනුවට වැදගත් වෙන්නේ, මේ වෙනස තේරුම් ගැනීම, එය හඳුනාගැනීම සහ ඒ අනුව රැකවරණය සකස් කිරීමයි.

ඩිමෙන්ෂියාව සමඟ ජීවත් වන මවක්, පියෙක්, සීයා කෙනෙක්, අත්තම්මා කෙනෙක්, ඥාතියෙක් හෝ ඔබේ සේවාලාභියෙක් තුළ මෙවැනි අලුත් හැසිරීමක් මතුවුණොත්, “එයා දැන් වෙනස් වෙලා” කියලා පමණක් නොසිතා, “ඇයි මේ වෙනස සිදුවුණේ?” කියලා සොයා බලන එක තමයි වඩා වැදගත්.

මොකද, හැසිරීම අපට පෙනෙන දේ.

ඒත්, ඒ හැසිරීම පිටුපස තියෙන හේතුව තමයි අපි සොයාගත යුතු දේ.

ඒක තේරුම් ගත්ත දවසට, රැකවරණයත් ටිකක් පහසු වෙනවා.

Young Onset Dementia (YOD) - ඩිමෙන්ෂියා හඳුන්වාදීම

ඩිමෙන්ෂියා තත්ත්වයක් කියන්නේ වයසට ගිය අයට විතරක් ඇතිවෙන තත්ත්වයක් කියලා අපි හිතනවා නම්, ඒ අදහස ටිකක් වෙනස් කරගන්න වෙයි.

ඩිමෙන්ෂියා තත්ත්වයන් ඕනෑම වයසකදී මතුවිය හැකියි. අපි බහුලව මේ තත්ත්වය හඳුනාගන්නේ වියපත් පුද්ගලයන් අතර වුණත්, තරුණ සහ මැදිවියේ පුද්ගලයන් අතරත්, ඇතැම් අවස්ථාවලදී කුඩා වයස් කාණ්ඩවලදීත් ඩිමෙන්ෂියා ආශ්රිත තත්ත්වයන් හඳුනාගන්නට පුළුවන්.

වයස අනුව ඩිමෙන්ෂියා වර්ගීකරණය කරන විට, වයස අවුරුදු 65ට පෙර ආරම්භ වන ඩිමෙන්ෂියා තත්ත්වයන් Young Onset Dementia (YOD) ලෙස හඳුන්වනවා. වයස අවුරුදු 18ත් 64ත් අතර ඕනෑම අවස්ථාවක මෙය මතුවිය හැකි වුවත්, ප්රායෝගිකව වයස අවුරුදු 40න් පසුව මෙවැනි තත්ත්වයන් හඳුනාගැනීම වැඩි බව අපට දකින්නට ලැබෙනවා.

YOD ඇතිවීමට බලපාන රෝග තත්ත්ව ගණනාවක් දැනට හඳුනාගෙන තිබෙනවා. ඒ අතර Frontotemporal Dementia (FTD), Alzheimer’s disease, Lewy Body Dementia වැනි අපි තරමක් හුරුපුරුදු තත්ත්වයන් වගේම, Posterior Cortical Atrophy සහ Progressive Supranuclear Palsy වැනි එතරම් ප්රසිද්ධ නොවන මොළය හා ස්නායු පද්ධතිය ආශ්රිත තත්ත්වයන්ද තිබෙනවා.

කෙසේ වෙතත්, YOD තත්ත්වයට පත්වන සෑම කෙනෙකුටම එකම ආකාරයේ රෝග ලක්ෂණ හෝ තත්ත්වය වර්ධනය වන එකම වේගයක් දකින්නට ලැබෙන්නේ නැහැ.

සමහර පුද්ගලයන් තුළ එය වසර දහයක්, විස්සක් වැනි දිගු කාලයක් තුළ ක්රමයෙන් වර්ධනය වන තත්ත්වයක් විය හැකියි. තවත් සමහර පුද්ගලයන් තුළ වසර තුනක්, පහක් වැනි කෙටි කාලයක් තුළ තත්ත්වය වඩාත් උග්ර වන්නටත් පුළුවන්.

ඒ නිසා මෙතැනදී වඩාත් වැදගත් වෙන්නේ බිය වෙන එක නොවෙයි. මේ තත්ත්වයන් පිළිබඳව දැනුවත්ව සිටීමත්, යම් වෙනසක් තිබේ නම් මුල් අවස්ථාවේදීම වෛද්ය උපදෙස් සහ අවශ්ය සහාය ලබාගැනීමත් තමයි වැදගත්.

ඩිමෙන්ෂියා තත්ත්වයන් සම්පූර්ණයෙන් සුව කරන ප්රතිකාර දැනට නොතිබුණත්, රෝග ලක්ෂණ පාලනය කිරීමට, දෛනික ජීවිතයට සහාය ලබාදීමට සහ හැකි තරම් යහපත් ජීවන තත්ත්වයක් පවත්වාගෙන යාමට විවිධ ප්රතිකාර සහ සහාය ක්රම තිබෙනවා.

හරි, දැන් අපි පොඩි පරීක්ෂණයක් කරමු.

පහත ප්රශ්න ටික කියවලා, ඔබටත් මේවායින් යම් කිසි දෙයක් අදාළද කියලා හිතලා බලන්න.

හැබැයි මෙන්න වැදගත්ම කාරණය.

මේ ප්රශ්න එකක් දෙකක් හෝ කිහිපයක් සඳහා "ඔව්" කියන එකෙන් ඔබට ඩිමෙන්ෂියා තියෙනවා කියලා තීරණය කරන්න බැහැ. මේක කිසිසේත්ම රෝග විනිශ්චය කිරීමේ පරීක්ෂණයක් නොවෙයි.

මේක ඔබට ඔබ ගැනම ටිකක් විමසා බලන්නට කරන ආරාධනාවක් විතරයි.

ප්රශ්න කිහිපයකටම "ඔව්" කියනවා නම්, මුලින්ම ඔබේ ජීවිතයේ මේ වෙනස්කම් ඇතිවීමට වෙනත් හේතු තිබෙනවාද කියලා හොයලා බලන්න.

ඔබ යම් මානසික පීඩනයකින්ද ඉන්නේ?

අධික ආතතියක් හෝ කාංසාවක් තියෙනවාද?

නින්ද පිළිබඳ ගැටලුවක් තියෙනවාද?

වෙනත් මානසික හෝ ශාරීරික රෝග තත්ත්වයක් සමඟ ජීවත් වෙනවාද?

ඒ සඳහා ඖෂධ ලබාගන්නවාද?

මේ වගේ කරුණුත් අපි අමතක කරන්න හොඳ නැහැ.

එවැනි හේතුවක් හඳුනාගන්න පුළුවන් නම්, ඒ සඳහා නිසි උපකාර ලබාගැනීම වැදගත්. එහෙම නැත්නම් ඔබට යම් සැකයක් තිබෙනවා නම්, ඔබේ පවුලේ වෛද්යවරයා හමුවී මේ ගැන සාකච්ඡා කිරීම වඩාත් සුදුසුයි.

එහෙම නම්, මෙන්න අපේ ප්රශ්න පත්රය.

ඔබට මේ අත්දැකීම් තිබෙනවාද?

1. ඔබ වයස අවුරුදු 40ත් 65ත් අතරද?

1. ඔබේ මතකය හෝ තීරණ ගැනීමේ හැකියාව වෙනදාට වඩා අඩු වී ඇති බවක් ඔබට දැනෙනවාද?

1. ඔබ තුළ යම් මානසික හෝ චර්යාත්මක වෙනසක් ඇති බව ඔබේ පවුලේ අය හෝ මිතුරන් වරින්වර ඔබට පෙන්වා දෙනවාද?

1. ඔබ තුළ මානසික තත්ත්වය, තීරණ ගැනීම, දරාගැනීමේ හැකියාව හෝ චර්යාව වැනි කරුණු සම්බන්ධයෙන් වෙනසක් සිදුවෙමින් පවතින බව ඔබට දැනෙනවාද?

1. සාමාන්ය කතාබහක යෙදෙන විට අවශ්ය වචනය සොයාගැනීමට අපහසු වීම, වචන නිතර අමතක වීම වැනි තත්ත්වයක් මතුවෙමින් තිබෙනවාද?

1. ඔබේ කතාව පෙරට වඩා අපැහැදිලි, අවශ්ය අදහසට වඩා වැඩි විස්තර සහිත හෝ සම්බන්ධතාවය අඩු ආකාරයකට පත්වෙමින් තිබෙනවාද?

1. යමක් පැහැදිලි කිරීමේදී හෝ කතා කිරීමේදී, ඔබට කියන්න අවශ්ය ප්රධාන කරුණු නිසි ලෙස එකතු කරගැනීමට අපහසුතාවයක් දැනෙනවාද?

1. පෙර නොතිබුණු ආකාරයට පොතක් හෝ පුවත්පතක් කියවීමට, එහි අදහස තේරුම් ගැනීමට අපහසුතාවයක් ඇතිවෙමින් තිබෙනවාද?

1. ඔබ කලින් සාමාන්යයෙන් කළ දෛනික හෝ රාජකාරි කටයුතු පෙර ආකාරයටම කරගෙන යාමට අපහසු බවක් දැනෙනවාද?

1. ඇවිදීමේදී හෝ වාඩි වීමේදී වෙනදාට වඩා අසමතුලිත බවක්, අස්ථාවර බවක් හෝ බියක් දැනෙනවාද?

1. ඔබේ පෙනීමේ යම් වෙනසක් හෝ අපහසුතාවයක් නිසා නිතර වෛද්යවරයෙකු හෝ අක්ෂි වෛද්යවරයෙකු හමුවීමට සිදුවෙනවාද?

1. ඉදිරියේ තිබෙන දෙයක් හඳුනාගැනීමට හෝ එය ගැනීමට ළඟාවන විට, එය නිසි ලෙස අල්ලාගැනීමට හෝ හඳුනාගැනීමට අපහසුතාවයක් මතුවෙමින් තිබෙනවාද?

1. වෙනදාට වඩා දැන් ගැඹුර, දිග, පළල, දුර හෝ වේගය වැනි මානයන් පිළිබඳව අපැහැදිලි බවක් දැනෙනවාද?

1. ආසන්න කාලයේ සිට පොතක් හෝ පුවත්පතක් කියවන විට වචන "පාවෙනවා" වැනි අත්දැකීමක් තිබෙනවාද?

1. කියවන විට බොඳවී පෙනීම, එකම දෙය දෙතැනක පෙනීම වැනි දෘශ්ය අපහසුතා වැඩිවෙමින් තිබෙනවාද?

1. ඔබේ සාමාන්ය හැසිරීමේ රටාවේ හෝ පෞරුෂයේ වෙනසක් ඇතිවෙමින් තිබෙන බවක් ඔබට දැනෙනවාද?

1. ඔබ කළ සාකච්ඡා, කතාබහ සහ ඒවා ඔස්සේ කළ ඉදිරි සැලසුම් වෙනදාට වඩා වැඩි ලෙස අමතක වෙමින් තිබෙනවාද?

1. ඔබ කතා කරන විට නොදැනුවත්ව එකම දේ නැවත නැවත කියන බව ඔබේ මිතුරන් හෝ පවුලේ අය පවසනවාද?

1. ඔබ හොඳින් හඳුනන ප්රදේශයක, ගොඩනැගිල්ලක හෝ නිවසක සිටියදී පවා අතරමං වන හෝ සිටින ස්ථානය හඳුනාගැනීමට අපහසු අවස්ථා මතුවෙමින් තිබෙනවාද?

1. අද දවස, වේලාව හෝ ඔබ සිටින කාල පරිච්ඡේදය පිළිබඳ අවබෝධය නැතිවෙන අවස්ථා වැඩිවෙමින් තිබෙනවාද?

1. ඔබ හොඳින් දන්නා පුද්ගලයන්ගේ නම් හෝ මුහුණුවර හඳුනාගැනීමේ අපහසුතාවයක් ඔබ අත්විඳිනවාද?

දැන් මේ ප්රශ්නවලින් වැඩි ප්රමාණයකට, එහෙම නැත්නම් සමහර විට කිහිපයකට වුණත්, පිළිතුර "ඔව්" නම්...

ඒ කියන්නේ ඩිමෙන්ෂියාද?

නෑ. නෑ. නෑ.

ඩිමෙන්ෂියා කියන්නේ මේ වගේ ප්රශ්න කිහිපයකට පිළිතුරු දීමෙන් පමණක් තීරණය කරන්න පුළුවන් තත්ත්වයක් නොවෙයි.

නමුත්, මේ "ඔව්" කියන පිළිතුරු ඇතිවීමට වෙනත් හේතු තිබෙනවාද කියලා ටිකක් හොයලා බලන්න.

ඔබේ පවුලේ ආසන්න සාමාජිකයෙකු ඩිමෙන්ෂියා ආශ්රිත තත්ත්වයක් සමඟ ජීවත් වෙනවා නම්, එහෙම නැත්නම් ඔබට වෙනත් ස්නායුක හෝ මොළය ආශ්රිත රෝග තත්ත්වයක් තිබෙනවා නම්, ඒ සඳහා ප්රතිකාර ලබාගන්නවා නම්, මේ ප්රශ්න ලැයිස්තුවත් රැගෙන ඔබේ වෛද්යවරයා සමඟ සාකච්ඡා කිරීම වැදගත් වේවි.

සමහර විට මේ වෙනස්කම් ඇතිවීමට හේතුව වැඩි වූ මානසික පීඩනයක් වෙන්න පුළුවන්. ආතතිය වෙන්න පුළුවන්. නින්දේ ගැටලුවක් වෙන්න පුළුවන්. පවතින වෙනත් රෝග තත්ත්වයක් හෝ ඒ සඳහා ලබාගන්නා ඖෂධයක් වෙන්නත් පුළුවන්.

ඒ නිසා, මේ ප්රශ්නවලට "ඔව්" කියලා පිළිතුරු ලැබුණා කියලා බය වෙන්න අවශ්ය නැහැ. ඒ වෙනුවට, ඒ වෙනසට හේතුව හඳුනාගැනීමට කටයුතු කිරීමයි වැදගත්.

මෙවැනි ප්රශ්නාවලියක් Young Onset Dementia පිළිබඳ යම් අවදානම් ලක්ෂණ හඳුනාගෙන වෛද්ය උපදෙස් ලබාගැනීමට යොමු වීමට උපකාරී විය හැකි නමුත්, මෙය රෝග විනිශ්චය කිරීමේ ක්රමයක් නොවන බව නැවතත් මතක් කරන්න ඕන.

දැන්, මේක කියවලා "ලංකාවේ ඩිමෙන්ෂියා තියෙනවද? මේ නිකං මිනිස්සු බය කරන වැඩක්නේ" කියලා හිතන අයටත් පොඩි දෙයක් කියන්න තියෙනවා.

ලංකාවේ ඩිමෙන්ෂියාව පිළිබඳ සම්පූර්ණ ඇත්ත තත්ත්වය ගැන අපි තවමත් දන්නේ සීමිත ප්රමාණයක්.

අපට තිබෙන දත්ත, දැනුවත්භාවය, රෝග විනිශ්චය සඳහා ඇති පහසුකම් සහ සෞඛ්ය සේවාවන් වෙත ළඟාවීම වැනි කරුණු සියල්ල එකට බලපානවා.

ඒ නිසා, අද සංඛ්යා ලේඛණවලින් පෙනෙන ප්රමාණයට වඩා සමාජය තුළ නොහඳුනාගත් තත්ත්වයන් තිබෙන්නට ඉඩ තිබෙනවා.

ඉදිරියේදී ලංකාවේ වැඩිහිටි ජනගහනය වැඩිවීමත්, ඩිමෙන්ෂියාව පිළිබඳ දැනුවත්භාවය වැඩිවීමත් සමඟ, මේ පිළිබඳ වඩාත් පැහැදිලි චිත්රයක් අපට ලැබේවි.

කෝකටත්, ඒ වෙනකම් බලාගෙන ඉන්නවාට වඩා, අද ඉඳන්ම දැනුවත්ව සිටීම නරක දෙයක් නෙවෙයි.

මගේ පුද්ගලික අත්දැකීම

මගේ වෘත්තීය පරිසරය තුළ YOD තත්ත්වයක් සමඟ ජීවත් වූ අඩුම වයසේ පුද්ගලයෙකු ලෙස මට හමුවී තිබුණේ වයස අවුරුදු 39ක තරුණයෙක්.

ඒ මීට අවුරුදු පහකට පමණ පෙර.

ඔහුගේ ඩිමෙන්ෂියා තත්ත්වය සහ ඒ ආශ්රිත වෙනත් ගැටළු ඉතා කෙටි කාලයක් තුළ වේගයෙන් උග්ර වුණා.

කැනඩාවේදී සැහැල්ලු ගුවන් යානයක් පැදවීමේ බලපත්රයක් ලබාගෙන, ගුවන් යානා පැදවීම ගැන විශාල ආදරයක් සහ උනන්දුවක් තිබූ ඒ තරුණයා, වයස අවුරුදු 43ක් වෙද්දී ජීවිතයෙන් සමුගත්තා.

ඔහුගේ ඇඳ ඉදිරිපිට තබා තිබුණේ, ඔහු මුලින්ම පදවා තිබූ ගුවන් යානයේ ආකෘතියක්.

ඔහු ජීවිතය වගේ ආදරය කළ ඒ ගුවන් යානයේ ආකෘතිය ඔහුට හඳුනාගැනීමට හැකි වූ කාලය, YOD හඳුනාගත් පසු වසර දෙකක් පමණයි.

ඒ අත්දැකීම මට එක දෙයක් හොඳින් මතක් කර දුන්නා.

ඩිමෙන්ෂියා කියන්නේ "වයසට ගිය අයට විතරක්" අදාළ කතාවක් නොවෙයි.

ඒ නිසාම, ඒ ගැන දැනුවත්ව සිටීම අපි කවුරුත් අමතක නොකළ යුතු දෙයක්.