2023/10/28

Dementia Caregiver Burnout: ඩිමෙන්ෂියා සාත්තු සත්කාරයේදී වෙහෙස (Fatigue) ඉක්මවා යන මානසික හා කායික බිඳවැටීමෙන් මිදීමට මග

රෝගියෙකුට සාත්තු කිරීම යනු කායික හා මානසික වශයෙන් මහත් වෙහෙසක් දැනෙන ක්‍රියාකාරකමකි. ඒ අතරින්, ඩිමෙන්ෂියාව සමඟ ජීවත්වන්නෙකුට සාත්තු කිරීමේදී එම වෙහෙස තවත් තීව්‍ර වේ.



1. සාමාන්‍ය වෙහෙස (Caregiving Fatigue) vs. Caregiver Burnout

  • සාමාන්‍ය වෙහෙස (Caregiving Fatigue):
කායිකව හා මඳ වශයෙන් මානසිකව දැනෙන තාවකාලික මහන්සියකි. හොඳ නින්දක්, කෙටි විවේකයක් හෝ නිවාඩුවක් මගින් යථා තත්ත්වයට පත්විය හැක.
  • Caregiver Burnout:
කායික වෙහෙස, මානසික පීඩාව සහ චිත්තවේගීය බර එක්ව හටගන්නා දීර්ඝකාලීන බිඳවැටීමකි (Chronic Emotional & Physical Exhaustion). විවේකයකින් හෝ නින්දකින් පවා සුවයක් නොලැබෙන අතර, ශක්තිය සහ උද්යෝගය සම්පූර්ණයෙන්ම සිඳී යයි.
⚠️ අවදානම් සහගත ප්‍රතිඵල:
Burnout තත්ත්වයට පත්වූ විට සාත්තුවේ ගුණාත්මකභාවය පහත වැටීම, රෝගියා කෙරෙහි නොඉවසිලිමත්කම හෝ කෝපය ඇතිවීම සහ අන්ත අවස්ථාවලදී නොදැනුවත්වම කායික/මානසික පීඩා (Caregiver Neglect or Abuse) සිදුවීමේ "හානිකර විෂම චක්‍රයකට" (Vicious Cycle) මැදිවිය හැක.

2. Caregiver Burnout තත්ත්වයට හේතු 7ක්

1. සන්නිවේදනයේ බාධාවන්

BPSD (Behavioral and Psychological Symptoms of Dementia) නිසා රෝගියා තම අවශ්‍යතා වචනයෙන් පැහැදිලි කිරීමට අපොහොසත් වීම. වචන වෙනුවට ඉඟි, හැඬීම්, කෝපවීම් වැනි නිර්වාචික චර්යාවන් නිරන්තර විමසිල්ලෙන් හඳුනාගැනීමට සිදුවීම අධික වෙහෙසකි.

2. අනපේක්ෂිත චර්යාත්මක වෙනස්වීම්

අහේතුකව අනාරක්ෂිත ලෙස ඇවිද යාම (Wandering / Elopement Risk), සැකකිරීම්, බැන වැදීම්, ආවේගශීලී හැසිරීම් මෙන්ම සවස් කාලයේදී උත්සන්න වන Sundowning සහ රාත්‍රී නිදිවැරීම් හේතුවෙන් සාත්තු සපයන්නාට සුව නින්දක් අහිමි වීම.

3. නිමාවක් නොවන කායික උපකාර

නෑම, ඇඳුම් ඇඳීම, වැසිකිලි යාම, මාරු කිරීම් සහ පෝෂණය වැනි කායික සාත්තු කටයුතු දිනපතා නැවත නැවතත් රෝගියාගේ අවම සහභාගීත්වයෙන් යුතුව කිරීමට සිදුවීම.

4. වෙනස්වීම් අත්දැකීමේ මානසික වේදනාව (Ambiguous Loss)

පෙනුමෙන් තමන්ගේ ආදරණීය මව, පියා හෝ සහකරු වුවද, මතකය හා පෞරුෂය වෙනස්වීම නිසා තමන්ව හඳුනා නොගැනීම දැකීමෙන් සාත්තු සපයන්නා තුළ හටගන්නා දැඩි ශෝකය සහ චිත්තවේගීය බර.

5. පෞද්ගලික ජීවිතය දෙවැනි තැනට දැමීම

පැය 24 පුරා සාත්තු වගකීම නිසා තම රැකියාව, පවුලේ සෙසු දරුවන්ගේ අවශ්‍යතා, සමාජ සම්බන්ධතා සහ පුද්ගලික විනෝදාංශ සම්පූර්ණයෙන්ම අහිමි වීම.

6. ආර්ථික සහ නීතිමය පීඩනය

ඖෂධ, සාත්තු ආධාරක සහ අතිරේක සත්කාර සඳහා යන පිරිවැය මෙන්ම දේපළ හා නීතිමය වගකීම් පිළිබඳ ගැටළු.

7. අපේක්ෂිත පවුලේ හෝ සමාජයේ සහයෝගය නොලැබීම

සියලු බර එක් අයෙකු මත පැටවීම නිසා දැනෙන තනිකම හා අසරණභාවය.

3. Burnout අවදානම වළක්වා ගැනීමේ ප්‍රායෝගික පියවර 5ක්

1. සාත්තුවේ පැහැදිලි ආකෘතියක් (Structure) සකසා ගන්න

  • දෛනික සාත්තු සැලසුම (Daily Care Routine): අවදිවීම, පිරිසිදු කිරීම්, ආහාර, ඖෂධ, කෙටි විවේක සහ රාත්‍රී නින්ද සඳහා නිශ්චිත වේලාවන් සහිත සටහනක් පවත්වා ගන්න. මෙය දෙපාර්ශවයටම මානසික සහනයක් ගෙනදෙයි.
  • සාත්තු කාලසටහන (Caregiving Schedule): පවුලේ සාමාජිකයන් අතර වගකීම් බෙදාගැනීමේ සටහනක් (හෝ Google Calendar භාවිතයෙන්) පවත්වා ගෙන තනි පුද්ගලයෙකු මත බර පැටවීම වළක්වන්න.
  • ස්වයං රැකවරණ සැලසුම (Self-Care Plan): දිනපතා තමන් වෙනුවෙන්ම වෙන්වූ විවේකයක්, සුව නින්දක් සහ මිතුරන් සමඟ සුහද කතාබහක් සඳහා කාලය වෙන්කර ගන්න.

2. අන්‍යයන්ගේ උපකාර ලබාගන්න (Respite Care)

තනිව සියල්ල කිරීමට උත්සාහ නොකරන්න. පවුලේ සාමාජිකයන්, ගෙවීම් ලබන සාත්තු සේවකයන් හෝ ප්‍රජා මට්ටමේ විවේක සත්කාරක සේවා (In-home respite / Adult Day Programs) සම්බන්ධ කරගන්න.

3. උපකාරක කණ්ඩායම් (Support Groups) සමඟ එක්වන්න

සමාන අභියෝගවලට මුහුණදෙන අනෙකුත් සාත්තු සපයන්නන් සමඟ අත්දැකීම් බෙදාගැනීම, සෞඛ්‍ය උපදෙස් ලබාගැනීම සහ මානසික පීඩනය පිටකිරීම මගින් විශාල සැනසිල්ලක් ලැබේ.

4. දැනුවත්වීම සහ දැනුම යාවත්කාලීන කරගැනීම

ඩිමෙන්ෂියා රෝගයේ වර්ධනය, චර්යා කළමනාකරණය සහ හදිසි අවස්ථා සඳහා සූදානම්ව සිටීමෙන් අනපේක්ෂිත කලබල වීම් සහ ආතතිය අවම කරගත හැක.

5. තමන් වෙනුවෙන් කාරුණික වන්න (Self-Compassion)

තමන්ට පාලනය කළ නොහැකි මොළයේ රෝගී තත්ත්වයක වෙනස්වීම් පිළිබඳ වරදකාරී හැඟීම තමන් පිට පටවා නොගන්න. තම ශාරීරික සීමාවන් හඳුනාගෙන, තමන්ගේ සෞඛ්‍යයට මුල්තැන දීම වරදක් නොවන බව තේරුම් ගන්න.

සමාප්තිය

සාත්තු ලබන්නාට උපරිම සත්කාරයක් ලබාදිය හැක්කේ සාත්තු සපයන්නා නිරෝගීව සහ සුවබර මනසකින් සිටියහොත් පමණි. ඔබව රැකබලා ගැනීම ඩිමෙන්ෂියා සත්කාරයේ අංක එකේ ප්‍රමුඛතාවයයි!

2023/10/21

දැනුවත් වීමේ "විශේෂ" වැදගත්කම්: ශ්‍රී ලංකාවේ ඩිමෙන්ෂියා අවදානම, දියවැඩියාව සහ සෞඛ්‍ය ප්‍රතිපත්තිවල අභියෝග

ශ්‍රී ලාංකික අප, ඩිමෙන්ෂියාව සහ ඒ ආශ්‍රිත තත්ත්වයන් පිළිබඳව දැනට වඩා යාවත්කාලීන සහ ප්‍රමාණවත් දැනුවත් වීමේ අත්‍යවශ්‍යතාවයට හේතු වන කරුණු කිහිපයක් මෙසේ සටහන් කරන්නේ, ඒ ගැන ගැඹුරින් සිතා බැලීමටත් ඔබගේ අදහස් එකතු කිරීමටත්ය.



1. පර්යේෂණ සහ විමර්ශණ හිඟය


ඩිමෙන්ෂියාව සහ ඒ ආශ්‍රිත තත්ත්වයන්ගේ සැබෑ තත්ත්වය හඳුනාගත හැකි ජාතික මට්ටමේ පර්යේෂණ හෝ විමර්ශණ කිසිවක් මේ වනතුරු ජාත්‍යන්තරව පිළිගන්නා මට්ටමින් ප්‍රකාශයට පත්වී නොමැත.

රාගම, මාතර වැනි කුඩා ප්‍රදේශ කිහිපයක් ඉලක්ක කරගත් පර්යේෂණ කිහිපයක් හැරුණුකොට, සමස්ත රට තුළ ඩිමෙන්ෂියා ව්‍යාප්තිය "නිවැරදි" ලෙස හඳුනාගැනීමට තවමත් නිසි දත්ත පද්ධතියක් නොමැත. වෛද්‍ය විද්‍යාත්මක මට්ටමේ පර්යේෂණ කිහිපයක් පළවී ඇතත්, ඒ ඔස්සේ ජාතික මට්ටමේ වැඩිවීමේ සීඝ්‍රතාවය නිවැරදිව හඳුනාගැනීමේ හැකියාවක් තවමත් නැත.



2. දියවැඩියාවේ තත්ත්වය තුළ ඇති දැඩි අවදානම


ඩිමෙන්ෂියාව සහ ආශ්‍රිත තත්ත්වයන් සඳහා ප්‍රබල අවදානම් සාධකයක් විය හැකි දියවැඩියාව (Diabetes) ලංකාව තුළ අතිශය ඉහළ මට්ටමක පැවතීම බරපතල අනතුරු ඇඟවීමකි.

"According to recent WHO estimates, the age-standardized prevalence of diabetes among individuals aged 30 and older in Sri Lanka was 31.2% in 2022. This equates to approximately 4.2 million people in the country living with diabetes. Of these, nearly 41%, or 2.4 million are not on any treatment."
— ලෝක සෞඛ්‍ය සංවිධානය (WHO)

වයස 30ට වැඩි ජනගහනයෙන් 31.2%ක් දියවැඩියාවෙන් පෙළීමත්, ඉන් 41%ක් කිසිදු නිසි ප්‍රතිකාරයක් නොගැනීමත් මගින් ඉදිරි දශක කිහිපය තුළ Vascular Dementia සහ Alzheimer's අවදානම දැවැන්ත ලෙස ඉහළ යා හැක.



3. පෙර හඳුනාගැනීමේ (Screening) ක්‍රමවේදයන්ගේ හිඟකම


අද වනතුරුත් ශ්‍රී ලංකාව තුළ ක්‍රමානුකූලව, වාර්ෂිකව හෝ සෞඛ්‍ය සායන මට්ටමින් ඩිමෙන්ෂියාව හෝ ආශ්‍රිත සංජානන දුර්වලතා (Cognitive Screening) කල්තියා හඳුනාගැනීමේ කිසිදු ජාතික වැඩසටහනක් ක්‍රියාත්මක නොවේ.


4. විශේෂ පුහුණුව සහිත වෘත්තිකයන්ගේ හිඟය


ඩිමෙන්ෂියා හඳුනාගැනීම, ප්‍රතිකාරය සහ සාත්තුව සඳහා විශේෂිත පුහුණුව සහ අත්දැකීම් සහිත බහුවිධ සෞඛ්‍ය කාර්ය මණ්ඩලයක් (Multidisciplinary Geriatric Team) රාජ්‍ය හෝ පෞද්ගලික අංශය තුළ ප්‍රමාණවත් තරම් නොමැත.

විශේෂයෙන්ම, රෝගී පුද්ගලයාට මෙන්ම එම පවුල වෙත ලබාදිය යුතු මනෝ-සමාජීය සහ චිකිත්සීය සේවාවන් (Occupational therapy, specialized dementia nursing, behavioral support) තවමත් ලංකාවේ සෞඛ්‍ය සේවාව තුළ බෙහෙවින් සීමිතය.



5. සීඝ්‍රයෙන් වැඩිවන "වියපත් ජනගහණය" (Rapidly Ageing Population)


ආසියාවේ අනෙකුත් රටවලට සාපේක්ෂව, ශ්‍රී ලංකාවේ වියපත් ජනගහනය සීඝ්‍ර වර්ධනයක් දක්වයි.

"According to UNFPA Sri Lanka, by 2030, Sri Lanka is projected to have a significant proportion of its population aged 60 and over, with approximately one in five people falling into that age group."
— UNFPA Sri Lanka

2030 වන විට ජනගහනයෙන් 5 දෙනෙකුගෙන් එක් අයෙකු වයස අවුරුදු 60ට වැඩි වියපත් අයෙකු බවට පත්වීමත් සමඟ, ඉහත සඳහන් කළ දියවැඩියාව හා වෙනත් බෝ නොවන රෝග ප්‍රවණතා හමුවේ ඩිමෙන්ෂියා රෝගීන්ගේ සංඛ්‍යාව පෙර නොවූ විරූ ලෙස ඉහළ යාම නොවැළැක්විය හැකිය.



6. ප්‍රමාණවත් ප්‍රජා දැනුවත් බවක් නොමැතිවීම


ඩිමෙන්ෂියාව පිළිබඳව සමාජය තුළ පවතින දැනුම අවම මට්ටමක පැවතීම සහ පොදුවේ වෛද්‍ය ප්‍රතිකාර ලබාගැනීමේ ඇති අසංවිධානාත්මක බව නිසා, රෝග ලක්ෂණ "වයසට යාමේ සාමාන්‍ය ස්වභාවයක්" ලෙස සලකා නොසලකා හැරීම හෝ මිථ්‍යා මත හා අසාර්ථක ක්‍රම වෙත යොමුවීමට වැඩි ඉඩක් පවතී.


7. ජාතික සෞඛ්‍ය ප්‍රතිපත්ති තුළ ඇති අක්‍රිය බව


වියපත් ප්‍රජාව වෙනුවෙන් වූ විශේෂිත සෞඛ්‍ය ක්ෂේත්‍රයක (Specialised Geriatric Health Services) සහ ජාතික ඩිමෙන්ෂියා උපායමාර්ගික ප්‍රතිපත්තියක (National Dementia Action Plan) අවශ්‍යතාවය පිළිබඳව ප්‍රමාණවත් සක්‍රිය ක්‍රියාත්මක වීමක් හෝ ඒ වෙනුවෙන් ප්‍රජා පෙළඹවීමක් තවමත් ප්‍රමාණවත් තරම් දක්නට නොමැත.


අවසන් පණිවිඩය


මෙම කරුණු පිළිබඳව සමාජයක් ලෙස අප විවෘතව කතාබහ කළ යුතුය. පුද්ගලික මට්ටමින් තම මොළයේ සෞඛ්‍යය ආරක්ෂා කරගැනීමට පියවර ගන්නා අතරම, ජාතික මට්ටමින් වැඩිහිටි සත්කාරක සේවාවන් ශක්තිමත් කිරීමට හඬ නැගීම කාලීන අවශ්‍යතාවයකි.

2023/10/14

වැරදි ඇත්ත සහ සැප බොරුව: ඩිමෙන්ෂියාවේදී පුද්ගලයින් වරදවා හඳුනාගැනීම සහ සත්‍ය පහදා දීම සුදුසුද?

ඩිමෙන්ෂියා සාත්තු සත්කාරයේදී මුහුණදීමට සිදුවන ඉතා සංවේදී සහ ප්‍රායෝගික අභියෝගයක් පිළිබඳව සාමාජිකයෙකු යොමු කළ විමසීමක් සහ එහි චිකිත්සීය විසඳුම් විමසා බලමු.



සාමාජිකයෙකුගේ ගැටළුව:


"මම ඩිමෙන්ෂියා රෝගියෙකු බලා ගන්නවා. ඇය ඇතැම්විට මා සහ අනෙකුත් පිරිමි රැකබලා ගන්නන් ඇයගේ සැමියා විදියට සලකනවා.

1. මෙහිදී ඇයට සත්‍ය පහදා දීම සුදුසුද? නැතිනම් ඇයට එසේ සිතා ගැනීමට හැර කටයුතු කිරීම සුදුසු ද?
2. අනෙකුත් අතීත මතක සමග කටයුතු කිරීමේ සුදුසුම විදිහ කුමක්ද?
3. පුහුණුවීම් වලදී ඇයගේ ලෝකයේ අපත් ජීවත්විය යුතු බව පැවසුවත් තවදුරටත් පැහැදිලි කරගත යුතුයි."



මගේ පිළිතුර

මුලින්ම, ඩිමෙන්ෂියා සාත්තුව තුළදී මුහුණදෙන මෙවැනි ප්‍රායෝගික ගැටළුවක් ගෙන ඒම පිළිබඳව ස්තුතියි. මෙවැනි ගැටළුවලට විසඳුම් සෙවීම සහ අත්දැකීම් බෙදාගැනීම තුළින් තමයි වඩාත්ම සාර්ථක ඩිමෙන්ෂියා සාත්තුවක් ලබා දීමට හැකි වන්නේ.



මගේ වෘත්තීය අත්දැකීමක්

ඔබ සඳහන් කර තිබෙන අත්දැකීම, ඩිමෙන්ෂියාව සමඟ ජීවත්වන අයට සාත්තු කරන බොහෝ දෙනෙකු (පවුලේ සාමාජිකයන් මෙන්ම වෘත්තිකයන් පවා) මුහුණදෙන පොදු අවස්ථාවක් මෙන්ම විශාල අභියෝගයකි.

කොවිඩ් වසංගත සමයේ අපගේ සියලු චිකිත්සීය වැඩසටහන් දුරස්ථ ක්‍රමයට (Virtual) පත් වූ අවස්ථාවේ, ඩිමෙන්ෂියාව සමඟ ජීවත්වන එක් සේවාලාභිණියක් සම්බන්ධ වූවාය. පරිගණක තිරයක් හරහා ඇතිවන දුරස්ථභාවය මධ්‍යයේ වුවද, ඇය සෞඛ්‍ය ගැටළුවක් නිසා ජීවිතයෙන් සමුගන්නා තෙක්ම සති ගණනාවක් එම චිකිත්සීය ක්‍රියාවලිය තුළ රඳවා තබාගැනීමට හැකි වූයේ මා ඇගේ ලොකු පුතා (ඔහු විදේශයක හමුදා සේවයේ යෙදී සිටියේය) ලෙස ඇය වරදවා හඳුනාගැනීම නිසාය.

එතැනදී අප ඇගේ එම පිළිගැනීමට බාධා නොකර, ඇය "පුතා" වෙත තබා තිබූ විශ්වාසය ඔස්සේ චිකිත්සීය සේවාව සාර්ථකව ලබා දුන්නෙමු. (සැසිවාර අවසානයේ ඇගේ සැමියා කතා කර "ඔයා දන්නවද, අද මාග්‍රට් ඇඳට ගියේ හරිම සතුටින්, පුතාගේ වරුණෙම තමා කිව්වේ" යැයි පවසද්දී එය සිතට ගෙන ආවේ මහත් සතුටකි).



විද්‍යාත්මක පසුබිම: Delusional Misidentification Syndromes (DMS)

ඩිමෙන්ෂියා සත්කාර ක්ෂේත්‍රය තුළ මෙම "වරදවා හඳුනාගැනීම" හඳුන්වන්නේ Delusional Misidentification Syndromes (DMS) ලෙසයි.

  • Fregoli Syndrome: තමන් නොදන්නා අමුත්තෙකු හෝ සාත්තු සපයන්නෙකු තම සමීපතමයෙකු (සැමියා, පුතා ආදී) ලෙස දැඩිව විශ්වාස කිරීම.
  • Capgras Syndrome: තමන්ගේ සැබෑ සමීපතමයා "ව්‍යාජ වංචනිකයෙකු" (Imposter) ලෙස සැක කිරීම.

ඇයි මෙහෙම වෙන්නේ?

මෙය හුදෙක් සිතාමතා කරන දෙයක් නොව, මොළයේ සෛල ක්ෂයවීම සහ ජෛව-රසායනික වෙනස්වීම් නිසා සිදුවන්නකි. විශේෂයෙන් මොළයේ දකුණු අර්ධගෝලයේ (Right Hemisphere) මුහුණුවරවල්, ඉරියව් සහ හැසිරීම් හඳුනාගෙන ඒවාට අදාළ චිත්තවේගීය හැඟීම් (Emotional processing) ගලපා දෙන ස්නායු පටක අක්‍රිය වීම මෙයට හේතු වේ (විශේෂයෙන් Lewy Body Dementia - LBD වැනි තත්ත්වවලදී බහුලයි).
🧠 සරල උපමාවක්:
මෙය හරියට හිරිවැටුණු අතකින් පෑනක් අල්ලනවාක් මෙනි. පෑන අතේ ඇති බව පෙනුණත්, පෑන අතැඟිලිවලට දැනෙන සැබෑ ස්පර්ශ හැඟීම මොළයට නොලැබේ.

සත්‍ය පහදා දීම (Reality Orientation) අසාර්ථක වන්නේ ඇයි?

මොළයේ අදාළ ගැලපීම කරන කොටස අක්‍රියව පවතින විට, අප කොතෙක් "ඇත්ත" පැහැදිලි කිරීමට ගියද එම පුද්ගලයාට එය තේරුම් ගත නොහැක. එවිට සිදුවන්නේ:

  1. රෝගියා දැඩි චිත්තවේගීය පීඩාවකට, බියට හා කෝපයට පත්වීම.
  2. සාත්තු සපයන්නා කෙරෙහි ඇති විශ්වාසය සහ බැඳීම සම්පූර්ණයෙන්ම බිඳ වැටීම.

මේ නිසා, අතීතයේ භාවිත වූ මුරණ්ඩු ලෙස සත්‍යයම ඔප්පු කිරීමට උත්සාහ කරන Reality Orientation ක්‍රමය වෙනුවට, අද දවසේ පිළිගන්නේ Validation Techniques (චිත්තවේගීය යථාර්ථය පිළිගැනීම) යි. එනම්, ඔවුන් සිටින මානසික ලෝකයට ගරු කරමින්, ඔවුන්ගේ හැඟීම් වලංගු කරමින් සත්කාරය ලබා දීමයි.



සාත්තු සත්කාරයේ "උපකරණ කට්ටලය" (Toolbox)

මෙවැනි අවස්ථාවකදී චිකිත්සීයව භාවිත කළ හැකි උපක්‍රම 5 මතක තබා ගැනීමට උපකාරී වන කෙටි යෙදුමකි:
"Don't Freak, Nana's Really Confused"

1. Distraction (වෙනතකට යොමු කිරීම)

පුද්ගලයාගේ අවධානය, පරිසරය හෝ මාතෘකාව වෙනත් සතුටුදායක ක්‍රියාකාරකමකට හෝ ආහාර පාන වෙත සුහදව යොමු කිරීම.

2. Fibs / Therapeutic Lie (චිකිත්සීය බොරුව / White Lie)

අනවශ්‍ය කලබලයක් හෝ වේදනාවක් ඇතිවීම වැළැක්වීම පිණිස, සත්‍යය මුරණ්ඩු ලෙස කියා රිදවනවා වෙනුවට සැනසිලිදායක පිළිතුරක් ලබා දීම (උදා: "මහත්තයා ඉක්මනටම ඒවි, ඊට කලින් අපි මේ බෙහෙත් ටික බීලා ඉමු").

3. No Response / Non-Verbal (නිහඬව සවන්දීම)

තර්ක කිරීමට හෝ වාචිකව ප්‍රතිචාර දැක්වීමට නොගොස්, සිනහවකින්, හිස සැලීමකින් හෝ අත අල්ලා ගැනීමෙන් ආරක්ෂිත බවක් දැනෙන්නට හැරීම.

4. Reality Orientation (සුදුසු කෙටි අවස්ථාවන්හිදී පමණක්)

පුද්ගලයාගේ වටහා ගැනීමේ හැකියාව සාපේක්ෂව හොඳින් පවතින කෙටි අවස්ථාවකදී පමණක් සත්‍ය තත්ත්වය මෘදු ලෙස සිහිපත් කිරීම.

5. Combination (ඉහත උපක්‍රමවල එකතුවක්)

අවස්ථාව සහ සේවාලාභියාගේ මානසික මට්ටම අනුව ඉහත ක්‍රම කිහිපයක් මුසු කර භාවිත කිරීම.

සමාප්තිය

ඩිමෙන්ෂියා සත්කාරයේදී වඩාත්ම වැදගත් වන්නේ අපේ ඇත්ත ඔවුන් මත බලහත්කාරයෙන් පැටවීම නොව, ඔවුන්ගේ ලෝකය තුළ ඔවුන්ට දැනෙන අනාරක්ෂිත බව සහ බිය තුරන් කරමින් උපරිම සැනසිල්ල හා රැකවරණය ලබා දීමයි.

2023/10/07

වචන පරක්කුව: Tip-of-the-Tongue, MCI සහ ඩිමෙන්ෂියාවේ මුල් සංඥා හඳුනාගැනීම

"පුතේ මට ඉක්මණට අරගෙන එන්න , අර , අර ..අර මේ .. ඔය අපි එලෝලු කපන්න ගන්න ...දිග ..අර...... "

"දුවේ මට හැන්ද ගෙනත් දියං මේ පාන් පෙත්ත කපා ගන්ට"

"අපට ඉක්මන් කරල ගියොත් කස් එක අල්ල ගන්න පුළුවන් වෙයි"

"දවසක් අපි යන කොට අර මේ ...මේ මොකක් අර මේ ඔයා දන්නවනේ අර අර..."

වචන මතක් කරගැනීමේ අපහසුව (Word-Finding Difficulty)

ගැලපෙන වචනය ප්‍රකාශ කිරීමට නොහැකි වීම, අවශ්‍ය වචනය වෙනුවට ඊට සමාන හඬ ඇති වෙනත් වචන ආදේශ කිරීම (උදා: බස් එක වෙනුවට 'කස් එක' කීම), හෝ අවශ්‍ය භාණ්ඩය වෙනුවට වෙනත් වැරදි නමක් පැවසීම (උදා: පිහිය වෙනුවට 'හැන්ද' කීම), නැතහොත් අවශ්‍ය වචනය වෙනුවට ඊට ආසන්න විස්තර වලින් කතාබහ පිරවීමට දරන උත්සාහය පිටුපස MCI (Mild Cognitive Impairment) හෝ ඩිමෙන්ෂියාවේ පූර්ව අවධියක් පැවතිය හැක.



සැලකිලිමත් විය යුතු රතු එළි (Warning Signs)

  • ලක්ෂණ ක්‍රමයෙන් වැඩිවීම: වචන අමතක වන හෝ පැටලෙන වාර ගණන දිනෙන් දින වැඩිවීම.
  • කාලය වැඩිවීම: නිවැරදි වචනය මතක් කරගැනීමට හෝ වාක්‍යය සම්පූර්ණ කිරීමට පෙරට වඩා වැඩි වේලාවක් ගතවීම.
  • මානසික පීඩාව: මෙම "හිරවීම්" (Hesitations) හේතුවෙන් අදාළ පුද්ගලයා ලැජ්ජාවට, ආතතියට හෝ කතාබහෙන් ඈත්වීමට පටන් ගැනීම.
  • දෛනික කටයුතුවලට බාධා වීම: එදිනෙදා වැඩ කටයුතු, සාප්පු සවාරි හෝ දුරකථන සංවාද පවත්වා ගැනීමට මෙම අපහසුව බාධාවක් වීම.

මෙවැනි තත්ත්වයක් නිරීක්ෂණය වන්නේ නම්, වෛද්‍යවරයෙකු හෝ ස්නායු විශේෂඥයෙකු හමුවී සාකච්ඡා කිරීම ගැටළු කල්තියා කළමනාකරණය කරගැනීමට අතිශය වැදගත් වේ.



"දිව අග තිබෙන" උත්තරය (Tip-of-the-Tongue - TOT Phenomenon)

සාමාන්‍ය ජීවිතයේදී ඕනෑම අයෙකුට අවශ්‍ය වචනයක් ක්ෂණිකව මතකයට නොපැමිණ "දිව අග තිබුණත් කියාගන්න බැරිවීම" (Tip-of-the-Tongue) සාමාන්‍ය තත්ත්වයක් විය හැක.

නමුත්, එය මතුවන වාර ගණන අසාමාන්‍ය ලෙස ඉහළ යන්නේ නම් සහ එදිනෙදා බහුලව භාවිත කරන සරල වචන සඳහාත් එවැනි අපහසුතා මතු වන්නේ නම්, එය සාමාන්‍ය දෙයක් ලෙස නොසලකා හැර විමසිලිමත් වීම වටී.



වෙනත් හේතු (Alternative Causes)

මෙහිදී මතක තබාගත යුතු වැදගත්ම කරුණක් වන්නේ, මෙවැනි වචන පරක්කු වීම් හටගන්නේ ඩිමෙන්ෂියාව හෝ MCI නිසාම පමණක් නොවේ:

  1. මානසික ආතතිය සහ කාංසාව: අධික වෙහෙස හා මානසික පීඩනය නිසා මොළයේ සැකසුම් වේගය මන්දගාමී වීම.
  2. නින්ද නොලැබීම හා විජලනය: මොළයේ ක්ෂණික මතකය දුර්වල වීම.
  3. හෝමෝනමය වෙනස්වීම්: තයිරොයිඩ් හෝ හෝමෝන අසමතුලිතතා.
  4. ඖෂධවල බලපෑම: ඇතැම් සන්සුන්කාරක හෝ ප්‍රතිකාරක ඖෂධවල අතුරු ආබාධ.



සමාප්තිය

වඩාත් වැදගත් වන්නේ ස්වයං රෝග විනිශ්චයකට ගොස් අනවශ්‍ය ලෙස කලබල වීම නොව, තම පවුලේ සාමාජිකයාගේ හෝ තමන්ගේ සිදුවන මෙවැනි වෙනස්කම් ගැන විමසිලිමත් වී, අවශ්‍ය අවස්ථාවේදී නිසි වෘත්තීය වෛද්‍ය උපදෙස් ලබාගැනීමයි.

2023/10/01

මා මළ පසු සොහොන් කොතේ

අද සෙනසුරාදා දවස, දිගු සති අන්තයක නිවාඩුව නිසා ටිකක් විවේක පාඩුවේ වැඩි වෙලාවක් ගෙවන්න ලැබුණා. ඒකටම උදව්වෙන්න‍දෝ අහසත් අඳුරු වෙලා, පොඩි පොදකුත් එක්ක නියම සරත් සමයක හැඩ දවස පුරාම විහිදිලා තිබුණා. හවස් වෙලා කඩ මණ්ඩියට යන්න සැලසුම තිබුණ නිසා, අද දවසේ කරන්න තිබුණු වැඩ කටයුතු කිහිපයක් උදේ වරුවේම කරන්න හිතා ගත්ත. එයින් වැදගත්ම දෙයක් වුනේ, මාත් එක්ක හෝඩියේ පන්තියේ, මුල් දවසේ ඉඳන්ම මගේ මිත්‍රයෙක්ව ඇමතීම. අද ඔහුගේ උපන් දිනය ඒ වෙනුවෙන් සුබ පතන්නට ඇමතුම දෙන්නේ.

"ආ මිත්‍රයා! සුබ උපන් දිනයක් වේවා. තවම මහන්සිද පාටි දාලා "
"ආ.. මහේෂ්, ආයෙත් කියලා. මේ දැනුයි නැගිට්ටේ තාම නිකං ඇඟපත තලල දාල වගේ. දැන් මචං පණහක්ම නේ, අර උත්තරා මිස්ගේ පන්තියේ ගණන් හදත්දි අපි හිතුවද බං මෙච්චර ලොකු වයසකට ඒවි කියලා."

මිත්‍රයගේ උපන් දින කතාව

මගේ මිත්‍රය සතුට පිරි දිග කතාවක් පටන් ගත්තා. තවමත් රුධිර ගත ඇල්කොහොල් ප්‍රතිශතය බිංදුවටම අඩු වෙලා නොතිබුණ නිසාදෝ වෙනදට වඩා ටිකක් ඇදෙන කතාවක අපි ගියා. ලංකාව ගැන තද කැක්කුමක් තියෙන, රටේ හිටපු ලොක්කෙක් ලොකු පුටුවකට ගේන්න සෑහෙන දරදිය ඇද්ද මගේ මිත්‍රයගෙන් "අපේ රට ගැන" කතාවක් නොඇහුණොත් ඒකමයි පුදුමේ.

"ඔය ඇති බං පරදේසක්කාරයන්ගේ රටේ හිටියා, උඹටත් තව මාස තුනකින් පණහක් මට මතක විදියට. කවුද බං දන්නේ අපි කොයිවෙලාවේ යාවිද කියලා. අපි පස්වෙන්න ඕන මේ පොළවට, වරෙං, උඹට ජොබ හදා ගන්න ඕන නං මං වැඩේ කරල දෙන්නං. මෙන්න මෙහෙ වරෙන් xxxතෝ, අඩුම ගානේ අපේ මරණෙට කරගහන්න හරි අපේ මිනිස්සු ඉන්න ඕන බං, පැන් වඩන්න හාමුුදුරු කෙනෙක් ඉන්නවද ඔය රටේ ?"

සුද්ධ සිංහල හැම වෙලාවෙම මුවග තිබෙන මිත්‍රයගේ කතාව ඇහෙත්දි, කාලෙකින් නොඇහුනු වචනත් ඇහුණු නිසා ටික වෙලාවකට ලංකාවට ගියා වගේ දැනුනා.

කතාවෙන් පසු මට ආ සිතුවිලි

කතාව ටිකක් දුර ගියා, හාමිනේ තේ එකක් හදාගෙන ඇවිත් "කොඩි ගහ යට" බලමුද කියල අංග චලනයෙන් අහගෙන ළඟින් වාඩි වෙනකම්ම කතාව ඇදුනා.

ටෙලි නාට්‍යයත් බලලා, මං ආයෙත් කල්පනා කළා, මිත්‍රයගේ තත්ත්වයේ හැටියට උත්තර නොදුන්නත්, ඇත්තටම මම ඒ ප්‍රශ්න වලට මොන වගේ උත්තර දෙන්න තිබුණද කියලා. ඒ ඔස්සේ ඔබත් එක්ක තවත් කතාවක් බෙදා ගන්නත් අද රාත්‍රියේ ලැබුණූ විවේකය යොදා ගන්නයි මේ හදන්නේ.

මිත්‍රයගේ කතාව තුල කියවුනු වැදගත් දේ

1. "මැරුණොත්, උපන් පොළොවේ පස් වෙන්න ඕන."
2. "පැන් වඩන්න, මරණෙට කරගහන්නවත් මිනිස්සු ඉන්නෝන"

මේ දෙකටම මගේ උත්තර හරිම සරළයි

  1. මම මැරුණොත්, මගේ සෛල මල්ල නිකංම පොළොවට පස් වෙන්න දෙන්නේ නෑ. ඒ වෙනුවෙන් මගේ සියළු පටක, අවයව අවශ්‍ය කෙනෙක් වෙනුවෙන් ලබා ගැනීමට මෙන්ම, එතැනින් ඉතිරි වන පණක් නැති සෛල මල්ල, වෛද්‍ය විද්‍යාලයේ සිසුන්ට කපා කොටා තම දැනුම වැඩි කරගැනීමට පරිත්‍යාග කිරීමට කැමැත්ත දී අවසන්, ඒ පිළිබඳව දරුවන් සහ බිරිඳත් (ඇයත් එම කැමැත්ත ලබා දී ඇති අයෙක්) දැනුවත්. ඒ නිසා, මළත්, මේ සෛල මල්ල, නිකංම පොළවට පස් වෙන එකක් නැහැ. අනෙක, එතැනදි මට පොළොවද, හුළඟද, වතුරද වැදගත්කමක් නෑ.
  1. නෑ, මගේ මරණයට කරගහන්න කවුරුවත්ම ඕන වෙන්නේ නෑ. මොකද කොතැනදී මළත්, Funeral service එකෙන් ඒ සෛල මල්ල පෙට්ටියක දාගෙන අවශ්‍ය තැනට ගෙනියාවි. මට ලේබල් කළ ආගමක් දහමක් නැති නිසා, ගැලවෙන සෛල මල්ලට කිසිම වැඩිල්ලක් අවශ්‍ය වෙන්නේ නෑ, කිසිම පූජකයෙක් ඇවිත් නිවණට, අපායට, දෙව් ලොවට යන්නට යතුරු දෙන්නත් අවශ්‍ය නෑ, යනවා නම් අනේ... ඕන තැනකට ගියාවේ. ඒ තියා පවුලේ අය හැරෙන්නට කිසිවකු දැන ගැනීමට, RIP ගහන්න, night ගහන්න, "මා මළ පසු සොහොන් කොතේ" තියා කොත් ගහන්නත් අවශ්‍ය වෙන්නේ නෑ, පැය කීපයකින් සියල්ල නිමාවුනාම කාටවත් කරදරයක් නෑ. ඒ කියන්නේ, මළත් නිදහසේ යන්නට පුළුවන් වටපිටාවක් හදල තිබෙන්නේ, පවුලේ අය දැනුවත් කරල තිබෙන්නේ.

කැනඩාවේදී පවුලේ අයෙක් මිය ගියොත් කළ යුතු දේ

ඔය උත්තර ටික හිතලා, ඊට පස්සේ ලියන්න ඕන කියල හිතුවේ, ඇත්තටම තමන්ගේ පවුලේ අයෙක් මිය ගියොත් කැනඩාව තුලදී කළ යුතු දේ මොනවාද කියන එක. එසේ නොවේවා කියල ප්‍රාර්ථනා කළත් අප කවුද දන්නේ මොන වෙලාවේ ජීවිත වෙනස්වේද කියලා. ඒ නිසා, අද කතාව අන්න ඒ ගැන.

මුලින්ම කියන්නෝන මේ ලියන්නේ, මගේ වෘත්තීය පරිසරය තුල ලැබෙන දැනුම සහ අත්දැකීම තුල මෙවැනි අවස්ථාවක ගත යුතු පියවර. විවිධ ආගම්, සංස්කෘතීන් අනුව විය හැකි වෙනස්වීම් ගැන අවශ්‍ය අයෙක්ට වැඩිදුර සොයා බැලීමට ආරාධනා කරනවා.

මරණය සිදුවන ස්ථානය අනුව මුල් පියවර

දැන්, කැනඩාව තුලදී අයෙකු මිය යාහැකි ප්‍රධාන ස්ථාන දෙකක් තිබෙනවා. එක, සමහර විට නිවස හෝ මහමග වෙන්න පුළුවන්. එහෙම නැත්නම් යම් සෞඛ්‍යය ආයතනයක් තුලදී වෙන්න පුළුවන්. මෙතැනින් මුල් අවස්ථා දෙකේදි එවැනි අවස්ථාවකට මුහුණපෑවොත් ඉක්මණින්ම 911 අමතා දැනුම් දීම කළ යුතු වෙනවා. රෝහලක හෝ වෙනත් සෞඛ්‍යය ආයතනයක් තුලදී සිදුවුනොත් අදාල වෘත්තීකයන් අදාල අවශ්‍ය කරන සම්බන්ධීකරණය ක‍රාවි.

එතැනදී, මරණයට හේතුව තහවුරු කරගැනීමෙන් පසුව අදාල නිලධාරින් විසින් Medical Death Certificate නිකුත් කර, මරණය, සෞඛ්‍යය විද්‍යාත්මකව තහවුරු කර, පවුලේ අයට ඉදිරි කටයුතු සඳහා ලබා දෙනවා.

අවයව සහ පටක පරිත්‍යාගය

දැන්, පවුලේ අයට ඉක්මණින්ම කරන්නට අවශ්‍ය කටයුතු කිහිපයක් තිබෙනවා. ඒ,

  1. මිය ගිය තැනැත්තා තම පටක, අවයව, ඉන්ද්‍රිය පරිත්‍යාග කරන්නට කැමැත්ත පළ කර ඇත්නම්, අදාල Organ Donation අංකයට කතා කර මරණය, සිදුවූ වේලාව, අදාල පුද්ගලයා ලබා දී කැමැත්ත පිළිබඳව දැනුවත් බව, මිය ගිය පුද්ගලයාගේ ආසන්නම වගකීම ගන්නා පුද්ගලයා විසින් දැනුම් දිය යුතු වෙනවා.

සම්පූර්ණ දේහය වෛද්‍ය විද්‍යාලයට පරිත්‍යාග කිරීම

  1. මිය ගිය පුද්ගලයා තම දේහය, වෛද්‍ය විද්‍යාලයට පරිත්‍යාග කිරීමට කැමැත්ත දී, විශ්ව විද්‍යාලය වෙත දැනුම් දී තිබුණා නම් හෝ එම කැමැත්ත ප්‍රකාශ කර තිබුණා නම්, අදාල විශ්ව විද්‍යාලයේ Body Donation අංකයට කතා කර දැනුම් දීම් කරන්නට අවශ්‍ය වෙනවා.

මෙම කටයුතු ප්‍රමාදවීමකින් තොරව, විශේෂයෙන්ම අවමංගල්‍ය සේවා පහසුකම් සපයන ආයතන විසින්, දේහය එම්බාම් කිරීම කරන්නට පෙර කළ යුතු වැදගත්ම දැනුම් දීම්. එතැනදී, අදාල පරිත්‍යාග කිරීම් බාර ගැනීමට සුදුසුකම් සපුරා ඇත්නම් (පසුව ඒ ගැන කියන්නම්) අදාල සෞඛ්‍යය ආයතන එම දේහය හෝ පටක නියමිත ස්ථාන වෙත යොමු කිරීමට කටයුතු කරාවි.

Funeral Service සමඟ සම්බන්ධ වීම

එසේ, දේහය හෝ පටක පරිත්‍යාග කිරීමක් නෙවේ නම්, ඊළඟට කළ යුත්තේ, අදාල මෘත දේහය ප්‍රවාහණය සහ ඉදිරි කටයුතු කිරීම සඳහා එම සේවා සපයන Funeral service ඇමතීමයි.

බොහෝ අවස්ථා වලදි, අදාල සේවා සපයන්නන් ගැන ඥාතීන් දැනුවත් වුවත්, සෞඛ්‍යය ආයතනය විසින් අදාල ප්‍රදේශයේ පහසුකම් සපයන ආයතන ගැන මුද්‍රිත පත්‍රිකාවක් ලබා දෙනවා. ඊට අමතරව, ඉදිරි කටයුුතු තුල විය යුතු දේ ගැන දැනුවත් කිරීම් ලබා දීමත් අවස්ථාව අනුව සිදුවේවි.

මෘත දේහය සම්බන්ධ කටයුතු

මේ වෙත්දී, Funeral service ආයතනය විසින් මෘත ශරීරයට අදාල ප්‍රවාරණය, එම්බාම් කිරීම, මෘතදේහය ප්‍රදර්ශණය, ඥාතීන් හමුවීම් වලට අවශ්‍ය සූදානම් කිරීම් ආරම්භ කරනවා. මෙතැනදී, සෞඛ්‍ය ආයතනය විසින් ලබා දෙන Medical Death Certificate ඔවුන්ට ලබා දිය යුතු වෙනවා.

හැම විටම එවැනි සටහනක පිටපතක්, පිංතූරයක් ලෙස තම සතුව තබා ගැනීමට, පවුලේ ඥාතියෙක් කටයුතු කළ යුතු වන්නේ, පසුව ඇතිවිය හැකි ගැටළු සීමා කරගැනීමට.

ඥාතීන් සහ නීතිමය වගකීම් ඇති පුද්ගලයන් දැනුවත් කිරීම

දැන්, අදාල මරණය ගැන මිය ගිය පුද්ගලයාගේ ඥාතීන්, නීතිමය බැඳීම් ඇති අයවලුන්, හිතවතුන් දැනුවත් කිරීම කළ යුතු අතර, මෙතැනදී විශේෂයෙන්ම මිය ගිය පුද්ගලයාගේ ජීවිත රක්ෂණ, දේපල වැනි වටිනාකම් සඳහා නීතිමය බැඳීම ඇති පුද්ගලයන් (beneficiaries) දැනුවත් කිරීම් කළ යුතු වෙනවා.

මිය ගිය පුද්ගලයා, අන්තිම කැමැත්තක් සකසා, යම් අයෙක් හෝ පිරිසකට දේපල බෙදී යන ආකාරය සඳහන් කර තිබුණා නම් මෙතැන් සිට "විය හැකි" දේපල බෙදීම පිළිබඳ ගැටළු සීමාවන අතර, එසේ නොවී, අන්තිම කැමැත්කක් නැතිව මිය ගිය අවස්ථාවක (dying intestate) තම විවාහක පාර්ශවය හෝ ආසන්නම ඥාතියා, මූලික වගකීම් ගෙන කටයුතු කළත් අදාල දේපල, වටිනාකම් පළාතේ නීතියට අනුව බෙදා දීම සිදුවන තුරු මියගිය පුද්ගලයාගේ මිල මුදල්, බැංකු ගිණුම්, දේපල වල වෙනස් කිරීම් කළ නොහැකි වෙනවා.

(කැනඩාවේ දී අන්තිම කැමැත්තක වටිනාකම සහ එය සකසා ගන්නා ආකාරය කාළයකට පෙර සටහන් කළා වගේ මතකයි)

මරණය නිල වශයෙන් ලියාපදිංචි කිරීම

මේවෙත්දී, අවමංගල්‍ය සේවා පහසුකම් සපයන ආයතනය, මෘතශරීරය සැකසීම, හමුවීම් සූදානම් කිරීම කරන අතරේ, මියගිය පුද්ගලයාගේ විවාහක පාර්ශවය, දරුවෙක් හෝ සම්බන්ධතාව ඔප්පු කළ හැකි ළඟම ඥාතියෙක් ආසන්නයේම තියෙන vital statistics office එකට එහෙම නැත්නම් පළාත් අනුව රෙජිස්ට්‍රියට යා යුතු වෙනවා.

ඒ යත්දි, තමන්ගේ හදුනාගැනීමේ පතක්, උදා- රියදුරු බලපත්‍රය, මිය ගිය පුද්ගලයා සමඟ ඇති සම්බන්ධතාව තහවුරු කළ හැකි සහතියක්, උදා- විවාහ සහතිකය හෝ විවාහක පුද්ගලයා විසින් නිකුත් කරන ලියවිල්ලක්, සෞඛ්‍යය ආයතනය විසින් ලබා දුන් Medical Death Certificate සහ Funeral service මගින් ලබා දෙන Funeral Director's Statement of Death ලියවිල්ලත් ගෙන යායුතු වෙනවා.

ඒ, අදාල මරණය පළාත තුල ලියාපදිංචි කිරීමට. මෙය නීත්‍යානුකූලව අනිවාර්ය වන අතර, ඉදිරි දේපල බෙදීම, බැංකූ ගිණුම් මාරු කිරීම්, වාහන වල හිමිකම් මාරු කිරීම් වලදී මෙම ලියාපදිංචි කළ මරණ සහතිකය අත්‍යවශ්‍ය වෙනවා.

මෙම ලියාපදිංචිය පළාත අනුව වෙනස්විය හැකි සුළු මුදලක් අය කරන අතර, තැපැල් මාර්ගයෙන්ද කළ හැකි වුවත්, in-person එක කරගැනීම වඩාත් පහසුබව වෘත්තීය පරිසරය තුල ලැබූ අත්දැකීම් මත කියන්නට පුළුවන්.

Funeral හෝ Memorial Service සඳහා සූදානම් වීම

මෙම කටයුතු අවසන් වෙත්දි, මෘතශරීරය භාරව කටයුතු කරන ආයතනය, එය ඥාතීන්ගේ ඉල්ලීම සහ මිය ගිය පුද්ගලයා ප්‍රකාශ කළ කැමැත්තක් වේ නම් ඒ අනුව සකසා, Funeral හෝ Memorial Service වෙනුවෙන් දින, කාළසටහන් සූදානම් කර ලබා දෙනු ඇති.

අන්තිම කැමැත්ත තුල සඳහන් කළ ඇති ආකාරය, එසේ නොමැති නම් එහි වගකීම පවරා ඇති පුද්ගලයා ගන්නා තීරණය අනුව මෘත ශරීරය ආදාහනය කරනවාද? නොවේ නම් භූමදානය කරනවාද තීරණයත් මේ වෙත්දි ගෙන තිබේවි.

භූමදානය කිරීමට සාම්ප්‍රදායික ලෙස කනත්තක භූමදානය කිරීම, පරිසරයහිතකාමී ලෙස green burial කිරීම හෝ තම ඉඩම තුල භුමදානය කිරීමට "පළාතට බලපාන Canadian burial laws අනුව තීරණය කළ යුතු වෙනවා.

ඒවගේම, භූමදානය කරන්නට කැමැත්ත දී ඇත්නම්, ඒ සඳහා අවශ්‍ය ඉඩ සීමාවන් මිය යන්නට පෙරම මිලදී ගෙන වෙන් කරවා තියා ගන්නත්, අවශ්‍ය නම් එතැනට වී නිවාඩු දවසකට පොඩි පාටියක් දාන්නටත් බැරි කමක් නැහැ කැනඩාවේදි. (මගේ සේවාලාභීන්ගේ අපූරු අත්දැකීම් දැක ඇත)

අවසන් කටයුතු වලින් පසු පවුලේ වගකීම්

මෘතශරීරය පිළිබඳ අවසන් කටයුතු නිමාවූ විගස කළ යුතු වගකීම් රැසක්, පවුලේ වගකියන පුද්ගලයන්ට පැවරෙනවා. ඒ අතර,

  • අන්තිම කැමැත්ත තුල දේපල බෙදීම, එම වගකීම් පවරා නැත්නම් පළාත් නීතිය ඉදිරියට ගොස් අදාල කටයුුතු සූදානම් කර ගැනීම,
  • කැනඩා රජයේ වගකියන ආයතන වෙත (උදා- Service Canada) දැනුම් දී, මිය ගිය පුද්ගලයා වෙනුවෙන් ලැබිය යුතු CPP death benefit, Survivor’s pension, සුදුසුකම් සපුරන්නේ නම් CPP children's benefits ලබා ගැනීමට කටයුතු කිරීමත්,
  • Passport Office වෙත දැනුම් දී, මියගිය ඥාතියාගේ ගමන්බලපත්‍ර අවලංගු කිරීම,
  • Immigration and citizenship සමඟ සම්බන්ධ වී අදාල පුද්ගලයාගේ කැනඩාව තුල නීතිමය පදිංචිබව, පුරවැසි බව හෝ ස්ථිර පදිංචි කාඩ් පත අවලංගු කිරීමට,
  • පළාතේ සෞඛ්‍ය රක්ෂණය, රියදුරු බලපත්‍ර අවලංගු කිරීමට කටයුතු කිරීම,
  • CRA වෙත දැනුම් දීම සහ මිය ගිය පුද්ගලයාගේ අදාල වසරට අදාල අවසන් Income Tax යොමු කිරීමට අවශ්‍ය උපදෙස් ලබා ගැනීමත්,
  • බැංකු ගිණුම්, ජීවිත රක්ෂණයන්, දේපල හිමිකම් වෙනස්කිරීම්, වාහන වල හිමිකම් වෙනස් කිරීම් වැනි කටයුතු,
  • මිය ගිය පුද්ගලයාගේ මාසික ගෙවීම් සහිත ගිණුම් නැවැත්වීමට දැනුම් දීම. (උදා- විවිධ මාසික ගාස්තු සහිත දුරකථන, අන්තර්ජාල, විනෝදාස්වාදයට අදාල වෙනත් පහසුකම් වැනි)

වැනි කටයුතු රැසක් කළ යුතු වෙනවා. (තවත් ඇති මේ මතක් වෙන හුඟක්ම පොදු දේවල් ටිකක්)

ශෝකය සමඟ මුහුණ දීම

මේ අතරේම, පළාතේ සෞඛ්‍යය සේවාව හෝ පළාත් රාජ්‍ය සේවාව මැදිහත් වී ලබා දෙන Grief counseling හෝ Grief support group ඔස්සේ මුහුණදුන් තත්ත්වය තුල ඔබ, පවුලේ සාමාජිකයන් විඳින වේදනාවට යම් සහනයක් ලබා ගැනීමට කටයුතු කිරීමත් කළ යුතු වෙනවා.

අවයව පරිත්‍යාගය ගැන තවත් යමක්

අවසානයට පෙර තවත් යමක් මතක් කරනවා,

කැනඩාව තුල මිය ගිය අයෙක්ගේ දේහ පටක, ඉන්ද්‍රියන්, අවයව පරිත්‍යාග කිරීම සහ එම පරිත්‍යාග ඉතාමත් ඵලදායී ලෙස අවශ්‍ය රෝගීන් වෙත බද්ධ කරමින් සුවයක් ලබා දීම සාර්ථකව සිදුවන නිසා, රියදුරු බලපත්‍රය ගන්නා අවස්ථාවේදීම මේ සඳහා කැමැත්ත ලබා දීමට හැකියාව බොහෝ පළාත් වල තිබෙනවා.

එතැනදි, Donor කෙනෙක් ලෙස ලියාපදිංචි වූ අයෙක් හදුනාගැනීමට යම් සළකුණක් අදාල රියදුරු බලපත්‍රයට ලැබෙනවා. එයින් වෙනත් කිසිදු වාසියක් නැතත්, එය සතුටක් ලෙස දැනේවි.

මෙලෙස පටක, අවයව පරිත්‍යාග කිරීමට කැමැත්ත දෙන අතරේම, සම්පුර්ණ දේහයම පරිත්‍යාග කිරීමට කැමැත්ත ලබා දීමත් කළ හැකි අතර, එය පළාත් ලියාපදිංචිය තුල සටහන් වුවත්, එම කැමැත්ත ඇති අයෙක්, සම්පුර්ණ දේහය පරිත්‍යාග කිරීමේ කැමැත්ත සෘජුවම තෝරා ගත් විශ්ව විද්‍යාලයේ Body Donation Program සමඟ ලියාපදිංචි වීම වඩාත් පහසුවක් ඇති කරනවා.

එසේ ලියාපදිංචියක් නැතිවුවද පරිත්‍යාග කළ හැකි මුත්, ප්‍රමුඛත්වයක් ලැබෙන්නේ මෙලෙස ලියාපදිංචිය ලැබූ අවස්ථාවන් සඳහායි.

සම්පූර්ණ දේහ පරිත්‍යාගයේදී වැදගත් කරුණක්

කෙසේ වෙතත්, විශ්ව විද්‍යාලය සමඟ ලියාපදිංචි වූ පමණින්ම සම්පුර්ණ දේහය බාරගනී යැයි ස්ථීර වගකීමක් ගන්නේ නැහැ එම ආයතන. මිය යන අවස්ථාවේ තිබෙන තත්ත්වය, රෝගී තත්ත්ව වැනි සාධක කිහිපයක් ගැන සලකාබලා, අදාල සාධක සම්පුර්ණ කර ඇති අවස්ථාවක තමයි දේහය බාර ගන්නේ.

එම නිසා, සම්පුර්ණ දේහය පරිත්‍යාග කිරීමට කැමැති අයෙක්ගේ මරණය සිදුවුනු අවස්ථාවක වුවත්, පසුබිමේ තෝරා ගත් Funeral service තබා ගැනීම, තවත් අනපේක්ෂිත ගැටළුවක් ඇති වීම වලක්වන බව අවසානයටම කියනවා.

අපේ දේහය දැනුමට දායාද කිරීම

මමත්, බිරිඳත් දෙදෙනාම මේ කියන පරිත්‍යාගය වෙනුවෙන් පළාත සමඟ මෙන්ම, විශ්ව විද්‍යාලය සමඟද බැඳීම් ඇති කරගෙන අවසානයි.

ඒ "පින්පොදිය හදා ගන්න", "ලබන ආත්මේ ලොකු වෙන්න", "වලාකුළක් උඩ දිවිය සැප බලාගෙන" වගේ වෙන කිසිදු හේතුවක් නිසා නොවෙයි, අපේ කෙල්ලන් දෙන්න අදාල පරිත්‍යාගශීලීන්ගේ මෘත දේහ මගින්, ලබා ගන්නා අත්දැකීම්, ප්‍රායෝගික දැනුම විඳින අපූරුව අපේ දෑසින්ම අද දකින නිසාවෙනි.

කතාව ඉවරයි.