ශ්රී ලාංකික අප, ඩිමෙන්ෂියාව සහ ඒ ආශ්රිත තත්ත්වයන් පිළිබඳව දැනට වඩා යාවත්කාලීන සහ ප්රමාණවත් දැනුවත් වීමේ අත්යවශ්යතාවයට හේතු වන කරුණු කිහිපයක් මෙසේ සටහන් කරන්නේ, ඒ ගැන ගැඹුරින් සිතා බැලීමටත් ඔබගේ අදහස් එකතු කිරීමටත්ය.
1. පර්යේෂණ සහ විමර්ශණ හිඟය
ඩිමෙන්ෂියාව සහ ඒ ආශ්රිත තත්ත්වයන්ගේ සැබෑ තත්ත්වය හඳුනාගත හැකි ජාතික මට්ටමේ පර්යේෂණ හෝ විමර්ශණ කිසිවක් මේ වනතුරු ජාත්යන්තරව පිළිගන්නා මට්ටමින් ප්රකාශයට පත්වී නොමැත.
රාගම, මාතර වැනි කුඩා ප්රදේශ කිහිපයක් ඉලක්ක කරගත් පර්යේෂණ කිහිපයක් හැරුණුකොට, සමස්ත රට තුළ ඩිමෙන්ෂියා ව්යාප්තිය "නිවැරදි" ලෙස හඳුනාගැනීමට තවමත් නිසි දත්ත පද්ධතියක් නොමැත. වෛද්ය විද්යාත්මක මට්ටමේ පර්යේෂණ කිහිපයක් පළවී ඇතත්, ඒ ඔස්සේ ජාතික මට්ටමේ වැඩිවීමේ සීඝ්රතාවය නිවැරදිව හඳුනාගැනීමේ හැකියාවක් තවමත් නැත.
2. දියවැඩියාවේ තත්ත්වය තුළ ඇති දැඩි අවදානම
ඩිමෙන්ෂියාව සහ ආශ්රිත තත්ත්වයන් සඳහා ප්රබල අවදානම් සාධකයක් විය හැකි දියවැඩියාව (Diabetes) ලංකාව තුළ අතිශය ඉහළ මට්ටමක පැවතීම බරපතල අනතුරු ඇඟවීමකි.
"According to recent WHO estimates, the age-standardized prevalence of diabetes among individuals aged 30 and older in Sri Lanka was 31.2% in 2022. This equates to approximately 4.2 million people in the country living with diabetes. Of these, nearly 41%, or 2.4 million are not on any treatment."
— ලෝක සෞඛ්ය සංවිධානය (WHO)
වයස 30ට වැඩි ජනගහනයෙන් 31.2%ක් දියවැඩියාවෙන් පෙළීමත්, ඉන් 41%ක් කිසිදු නිසි ප්රතිකාරයක් නොගැනීමත් මගින් ඉදිරි දශක කිහිපය තුළ Vascular Dementia සහ Alzheimer's අවදානම දැවැන්ත ලෙස ඉහළ යා හැක.
3. පෙර හඳුනාගැනීමේ (Screening) ක්රමවේදයන්ගේ හිඟකම
අද වනතුරුත් ශ්රී ලංකාව තුළ ක්රමානුකූලව, වාර්ෂිකව හෝ සෞඛ්ය සායන මට්ටමින් ඩිමෙන්ෂියාව හෝ ආශ්රිත සංජානන දුර්වලතා (Cognitive Screening) කල්තියා හඳුනාගැනීමේ කිසිදු ජාතික වැඩසටහනක් ක්රියාත්මක නොවේ.
4. විශේෂ පුහුණුව සහිත වෘත්තිකයන්ගේ හිඟය
ඩිමෙන්ෂියා හඳුනාගැනීම, ප්රතිකාරය සහ සාත්තුව සඳහා විශේෂිත පුහුණුව සහ අත්දැකීම් සහිත බහුවිධ සෞඛ්ය කාර්ය මණ්ඩලයක් (Multidisciplinary Geriatric Team) රාජ්ය හෝ පෞද්ගලික අංශය තුළ ප්රමාණවත් තරම් නොමැත.
විශේෂයෙන්ම, රෝගී පුද්ගලයාට මෙන්ම එම පවුල වෙත ලබාදිය යුතු මනෝ-සමාජීය සහ චිකිත්සීය සේවාවන් (Occupational therapy, specialized dementia nursing, behavioral support) තවමත් ලංකාවේ සෞඛ්ය සේවාව තුළ බෙහෙවින් සීමිතය.
5. සීඝ්රයෙන් වැඩිවන "වියපත් ජනගහණය" (Rapidly Ageing Population)
ආසියාවේ අනෙකුත් රටවලට සාපේක්ෂව, ශ්රී ලංකාවේ වියපත් ජනගහනය සීඝ්ර වර්ධනයක් දක්වයි.
"According to UNFPA Sri Lanka, by 2030, Sri Lanka is projected to have a significant proportion of its population aged 60 and over, with approximately one in five people falling into that age group."
— UNFPA Sri Lanka
2030 වන විට ජනගහනයෙන් 5 දෙනෙකුගෙන් එක් අයෙකු වයස අවුරුදු 60ට වැඩි වියපත් අයෙකු බවට පත්වීමත් සමඟ, ඉහත සඳහන් කළ දියවැඩියාව හා වෙනත් බෝ නොවන රෝග ප්රවණතා හමුවේ ඩිමෙන්ෂියා රෝගීන්ගේ සංඛ්යාව පෙර නොවූ විරූ ලෙස ඉහළ යාම නොවැළැක්විය හැකිය.
6. ප්රමාණවත් ප්රජා දැනුවත් බවක් නොමැතිවීම
ඩිමෙන්ෂියාව පිළිබඳව සමාජය තුළ පවතින දැනුම අවම මට්ටමක පැවතීම සහ පොදුවේ වෛද්ය ප්රතිකාර ලබාගැනීමේ ඇති අසංවිධානාත්මක බව නිසා, රෝග ලක්ෂණ "වයසට යාමේ සාමාන්ය ස්වභාවයක්" ලෙස සලකා නොසලකා හැරීම හෝ මිථ්යා මත හා අසාර්ථක ක්රම වෙත යොමුවීමට වැඩි ඉඩක් පවතී.
7. ජාතික සෞඛ්ය ප්රතිපත්ති තුළ ඇති අක්රිය බව
වියපත් ප්රජාව වෙනුවෙන් වූ විශේෂිත සෞඛ්ය ක්ෂේත්රයක (Specialised Geriatric Health Services) සහ ජාතික ඩිමෙන්ෂියා උපායමාර්ගික ප්රතිපත්තියක (National Dementia Action Plan) අවශ්යතාවය පිළිබඳව ප්රමාණවත් සක්රිය ක්රියාත්මක වීමක් හෝ ඒ වෙනුවෙන් ප්රජා පෙළඹවීමක් තවමත් ප්රමාණවත් තරම් දක්නට නොමැත.
අවසන් පණිවිඩය
මෙම කරුණු පිළිබඳව සමාජයක් ලෙස අප විවෘතව කතාබහ කළ යුතුය. පුද්ගලික මට්ටමින් තම මොළයේ සෞඛ්යය ආරක්ෂා කරගැනීමට පියවර ගන්නා අතරම, ජාතික මට්ටමින් වැඩිහිටි සත්කාරක සේවාවන් ශක්තිමත් කිරීමට හඬ නැගීම කාලීන අවශ්යතාවයකි.