ඩිමෙන්ෂියාව සමඟ ජීවත්වන තමන්ගේ අම්මා, තාත්තා එහෙම නැත්නම් පවුලේ සාමාජිකයා නිවසේ වැඩකටයුතු වලට උදව් කරගැනීම හොඳද නරකද? මේ ප්රශ්නය රෝග තත්ත්වය විනිශ්චය වූ මුල් මාස කිහිපයේ අප හමුවන බොහෝ පවුල්වල සාමාජිකයන් විමසන පොදු ගැටළුවකි.
"දැන් එයාට විවේකයෙන් ඉන්න දෙන්න ඕන නේද?"
"එයාගේ කල්පනාව වෙනස් වන නිසා තවත් අවදානමක් වේවිද?"
"ගෙදර වැඩ තියා අපි නිකං කතා කළත් එයාට තරහ යනවානේ?"
"අනේ එයාට තවත් කරදර කරන්නට බෑ, එයා අපි නිසා මෙතෙක් දුක්වින්දා, දැන් එයාව පරිස්සමෙන් බලාගෙන ඉන්න ටිකේ සැපට තියන්නයි මට ඕනේ."
ඇත්තටම, ඩිමෙන්ෂියාව සමඟ ජීවත්වන පුද්ගලයා නිවසේ වැඩකටයුතු වලට එකතු කරගැනීම සුදුසුද?
මෙම ප්රශ්නයට තනි පොදු පිළිතුරක් ලබා දිය නොහැක්කේ ඩිමෙන්ෂියා වර්ගය, රෝග අවධිය, පුද්ගලයාගේ වයස සහ චර්යාවන් අනුව තත්ත්වය වෙනස් වන බැවිනි. කෙසේ වෙතත්, නිසි ඇගයීමක් සහ ආරක්ෂිත ක්රමවේදයක් ඔස්සේ නිවසේ වැඩකටයුතු වලට උදව් කරගැනීමෙන් අතිමහත් වාසි රැසක් ඔවුන්ට ලබා දිය හැක.
ගෙදර වැඩ පැවරීමට පෙර සොයා බැලිය යුතු කරුණු 9ක්
- හැකියාවේ තරම මනින්න (Assess Ability): පුද්ගලයාට කළ හැකි කායික හා මානසික සීමාවන් හඳුනාගන්න. කොපමණ වෙලාවක් එක දිගට වැඩක රැඳී සිටිය හැකිද? එකවර උපදෙස් කීයක් අනුගමනය කළ හැකිද? ශබ්ද සහ බාධා මැද අවධානය රඳවාගත හැකිද? මෙවැනි දේ නිරීක්ෂණය කර සීමාවන් තුළ කළ හැකි දේ තෝරන්න.
- ඔබ ඉවසිලිවන්ත වන්න: වැඩේ පෙර මෙන් වේගවත්ව හෝ පරිපූර්ණව සිදු නොවීමට ඉඩ ඇත (උදා: පොල් මිරිකීම හෝ රෙදි නැමීම). කිසිවිටෙකත් දොස් නොනඟා, ඔවුන් කළ සුළු හෝ උදව්ව අවංකව හා උණුසුම්ව අගය කරන්න. තමන් කළ දෙයින් පවුලට උපකාරයක් වූ බව ඔවුන්ට දැනෙන්නට හරින්න.
- කාර්යය සරල කරන්න (Simplify Tasks): පියවර ගණනාවක සංකීර්ණ වැඩක් වෙනුවට එක් පියවරක සරල කාර්යයක් පවරන්න:
- වේලුණු රෙදි වලින් මේස් කූට්ටම් වෙන් කිරීම.
- සෝදා දුන් බෝංචි හෝ පළා කොළ කඩා වෙන් කිරීම.
- පිඟන්/හැඳි පිසදමා පිළිවෙලට තැබීම.
- ස්ථාවර රටාවකට හුරු කරන්න (Establish a Routine): දිනපතා කරන කාර්යයක් නම් එකම රටාවක්, එකම වේලාවක් සහ එකම ස්ථානයක් පුරුදු කරන්න (උදා: කොස්ස තබන තැන, අතුගාන වේලාව, රෙදි නවන මේසය). ස්ථාවර රටාව මඟින් මානසික පීඩනය සහ ව්යාකූලතාවය බෙහෙවින් අඩු කරයි.
- අවදානම් ගැන පෙර සූදානම් වන්න (Safety First): පිහි, කැපුම්/සීරීම් උපකරණ, උණුසුම් ලිප්, ගිනිදැල් සහ වැරදීමකින් බීමට ඉඩ ඇති විෂබීජ නාශක/සේදුම්කාරක දියර බෝතල් වැනි අනතුරුදායක දෑවලින් ආරක්ෂා වන පරිදි කාර්යය සැලසුම් කරන්න.
- තෝරා ගැනීම් ලබා දෙන්න (Offer Limited Choices): "අම්මා, මට බෝංචි ටික කඩලා දෙනවද, නැත්නම් පොල් ටික මිරිකලා දෙනවද? මොකටද කැමති?" — මෙසේ සීමිත තේරීම් දෙකක් ලබා දීමෙන් ඔවුන්ට තීරණ ගැනීමේ ගෞරවය සහ මානසික උත්තේජනයක් ලැබේ. (තේරීම් ගොඩක් ලබා නොදෙන්න).
- නම්යශීලී වන්න (Be Flexible): පුද්ගලයාගේ මනෝභාවය සහ හැකියාව දවසින් දවස වෙනස් විය හැක. ඊයේ හොඳින් කළ වැඩේ අද අඩක් කර නතර කළත් කමක් නැත; කළ ප්රමාණය අගය කර ඉතිරිය ඔබ සතුටින් බාරගන්න.
- බාධාවලින් තොර සුදුසු පරිසරයක් සකසන්න: අනවශ්ය බඩුබාහිරාදිය ඉවත් කර වැඩට අදාළ දේ පමණක් මේසය මත තබන්න (උදා: පාන් පෙත්තක ජෑම් ගෑම සඳහා පාන්, ජෑම් සහ හැන්ද පමණක් තැබීම; වටපිටාවේ අනවශ්ය බෝතල් ඉවත් කිරීම).
- ප්රමාණවත් විවේකය ලබා දෙන්න: ඉක්මනින් විඩාවට පත්වන බැවින් අවශ්ය මොහොතේ විවේක ගැනීමට ඉඩ සලසන්න.
ගෙදර වැඩකටයුතුවලට එක්වීමෙන් ලැබෙන ප්රධාන වාසි 5ක්
- තමන්ගේ වටිනාකම දැනීම (Sense of Purpose & Self-Worth): ඩිමෙන්ෂියාව නිසා තමන් කිසිදු වැඩකට නැති අයෙකු බවට හැඟී මානසිකව බිඳවැටීම වෙනුවට, තවමත් තමන් පවුලට වැදගත්, අවශ්ය පුද්ගලයෙකු බව දැනීමෙන් ලැබෙන මානසික සුවය මිල කළ නොහැක.
- මනස සක්රිය වීම (Cognitive Stimulation): පියවර මතක තබා ගැනීම සහ අවධානය යොමු කිරීම මඟින් මොළයේ ක්රියාකාරීත්වය පවත්වා ගැනීමට සහ තවදුරටත් දුර්වල වීම පාලනයට උපකාරී වේ.
- කායික ක්රියාකාරීත්වය හා ව්යායාමය (Physical Activity): ඇඟපත වෙහෙසවීම මඟින් රුධිර සංසරණය සහ පේශි ක්රියාකාරීත්වය යහපත්ව පවතී.
- සංවේදන උත්තේජනය වීම (Sensory Stimulation): එළවළු කැඩීමේදී දැනෙන ස්පර්ශය, සිසිලස, ශබ්දය සහ කුස්සියේ උයන පිහින සුවඳ විඳීම මඟින් මොළයේ සංවේදන මධ්යස්ථාන උත්තේජනය වේ.
- වේදනා සහ චර්යාත්මක ගැටළු අමතක වීම (Distraction from Symptoms): වැඩක නිරතව සිටින විට ශාරීරික වේදනා කෙඳිරිගෑම් මෙන්ම, සවස් කාලයේ තේරුමක් නැතිව නිවසින් පිටතට ඇවිද යාම (Wandering / Sundowning) වැනි චර්යාවන් ස්වභාවිකවම පාලනය වේ.
ඩිමෙන්ෂියාව සමඟ ජීවත්වන ඔබේ ආදරණීයයා "රෝගියෙකු" ලෙස හුදෙකලා කර තබනවාට වඩා, ඔවුන්ගේ හැකියාවන්ට ගැළපෙන ආරක්ෂිත ගෙදරදොර වැඩකටයුත්තකට සහභාගී කරවා ගැනීම උසස් මානසික සුවයක් ගෙන දෙන විශිෂ්ට චිකිත්සීය ප්රවේශයකි.