ඩිමෙන්ෂියාව පිළිබඳ ප්රජාව තුළ සාකච්ඡා වන වැදගත්ම පැතිකඩක් වන්නේ, එය වළක්වා ගැනීමට හෝ පමා කරගැනීමට තරුණ/මැදි වියේ සිටම කළ හැක්කේ කුමක්ද යන්නයි.
සාමාජික යුවලකගේ විමසීම:
"වයස 38 පසුවන දෙපළක් වන අපිට අනාගතයේ ඇති විය හැකි ඩිමෙන්ෂියා තත්ත්වයක් මගහරවා හෝ වළක්වා ගැනීම සඳහා දැන් සිටම ගත හැකි ක්රියාමාර්ග හෝ පිළිපැදිය යුතු/පවත්වාගත යුතු ජීවන රටාව ගැන අදහසක් දැන ගැනීමට කැමතියි. අප වයසට ගිය පසු අපිව බලාගැනීමට කිසිවෙකු නොමැති වෙයි යන උපකල්පනය මත මෙය විමසන බව කාරුණිකව සලකන්න."
බොහෝ දෙනෙකු "ලෙඩ වූ පසු ප්රතිකාර ගැනීම" ගැන පමණක් සිතන පරිසරයක, වයස 38 වැනි තරුණ මැදි වියේදීම මෙවැනි පෙර සූදානමක් ගැන විමසීම අතිශය ප්රශංසනීයයි.
The Lancet Commission: ඩිමෙන්ෂියා අවදානම 45%කින් අඩුකරන සාධක 14 (Modifiable Risk Factors)
ජාත්යන්තර ඩිමෙන්ෂියා පර්යේෂණ අනුව (The Lancet Commission on Dementia Prevention, Intervention, and Care), ඩිමෙන්ෂියා රෝග තත්ත්වයන්ගෙන් 45%ක් පමණ පහත සාධක 14 පාලනය කරගැනීමෙන් වළක්වා ගැනීමට හෝ සැලකිය යුතු ලෙස පමා කරගත හැක:
1. ළමා වියේදී නිසි පාසල් අධ්යාපනයක් ලැබීම
ළමා වියේදී අධ්යාපනය, පරිකල්පනය හා නිර්මාණශීලීත්වය තුළින් මොළයේ Cognitive Reserve (සංජානනීය සංචිතය) ඉහළ මට්ටමක ගොඩනැගේ. ශක්තිමත් Cognitive Reserve එකක් පැවතීම වියපත් වීමේදී ඩිමෙන්ෂියා සීමාවට පත්වීම පාලනය කරයි. ළමා වියේ මානසික කම්පන, යුද්ධ හෝ දෙමාපියන්ගෙන් අනපේක්ෂිත ලෙස වෙන්වීම් Cognitive Reserve එක දුර්වල කිරීමට බලපාන බව නිරීක්ෂණය වේ.2. ශ්රවණාබාධ සඳහා ප්රතිකාර ලබාගැනීම (Hearing Loss)
ශ්රවණ හැකියාව ඩෙසිබල් 10කින් අඩුවී ප්රතිකාර නොලබා සිටීමෙන් ඩිමෙන්ෂියා අවදානම 10%කින් පමණ ඉහළ යයි. ශ්රවණාධාරක (Hearing aids) භාවිතය මෙම අවදානම වළකයි.3. රුධිරයේ අධික LDL කොලෙස්ටරෝල් මට්ටම පාලනය
අධික LDL කොලෙස්ටරෝල් මොළයේ ක්ෂුද්ර රුධිර නාල අවහිර කරන අතර, මොළයේ සෛල පිරිසිදු කිරීමේ ක්රියාවලියට බාධා ඇති කරයි.4. විශාදය (Depression) සඳහා නිසි ප්රතිකාර
දීර්ඝකාලීන මානසික අවපීඩනය මොළයේ සෛල හා හෝමෝන සමතුලිතතාවයට හානි කරයි. නිසි මනෝචිකිත්සීය හා වෛද්ය ප්රතිකාර ලබාගැනීම අත්යවශ්යය.5. හිසට වන අනතුරු වළක්වා ගැනීම (Traumatic Brain Injury)
ක්රීඩා, අනතුරු හෝ වැටීම් නිසා හිසට වන තුවාල ඩිමෙන්ෂියා අවදානම ඉහළ නංවයි. ආරක්ෂිත හිස්වැසුම් (Helmets/Seatbelts) භාවිතය වැදගත්ය.6. අක්රීය ජීවන රටාවෙන් මිදීම (Physical Inactivity)
සතියකට අවම වශයෙන් විනාඩි 150ක මධ්යම ප්රමාණයේ කායික ව්යායාමයක් (Moderate-intensity aerobic activity) මොළයේ රුධිර ගමනාගමනය සහ ස්නායු වර්ධක ප්රෝටීන ඉහළ නංවයි.7. දියවැඩියාව පාලනය කිරීම (Diabetes Management)
විශේෂයෙන්ම තරුණ මැදි වියේදී (Midlife) හටගන්නා දියවැඩියාව නිසි ලෙස පාලනය නොකිරීම මොළයේ ක්රියාකාරිත්වයට සෘජුව බලපායි. ඇතැම් පර්යේෂකයින් ඇල්සයිමර් තත්ත්වය "Type-3 Diabetes" ලෙසද හඳුන්වන්නේ මේ නිසාවෙනි.8. දුම්පානයෙන් වැළකීම (Smoking)
සක්රීය දුම්පානය මෙන්ම ද්විතීයික දුම්පානයද (Passive smoking) මොළයේ සෛල ක්ෂය වීම වේගවත් කරයි.9. අධි රුධිර පීඩනය පාලනය (Hypertension)
මැදිවියේදී අධි රුධිර පීඩනය පාලනය කර නොගැනීම මොළයේ සනාල හානි (Vascular damage) ඇති කරයි.10. අධික තරබාරුව (Obesity)
ශරීරයේ හෝමෝන අසමතුලිතතා සහ දැවිලි තත්ත්වයන් (Systemic inflammation) ඇති කරන බැවින් නිරෝගී BMI හා Waist-to-hip අනුපාතයක් පවත්වා ගැනීම වැදගත්ය.11. මත්පැන් අධික ලෙස භාවිතය (Excessive Alcohol)
අධික මත්පැන් භාවිතය අක්මාවට සහ මොළයට හානි කරමින් Alcohol-related Dementia සහ Korsakoff Syndrome වැනි තත්ත්වයන් කැඳවයි.12. සමාජීය හුදකලා බවින් මිදීම (Social Isolation)
සමාජයෙන් වෙන්ව හුදකලා වීම මොළයේ සංජානන සංචිතය වේගයෙන් හීන කරයි.13. වායු දූෂණයෙන් ආරක්ෂා වීම (Air Pollution)
වාතයේ ඇති ක්ෂුද්ර අංශු (PM2.5) සහ විෂ වායු මොළයේ අහිතකර ප්රෝටීන තැන්පත්වීම වේගවත් කරයි.14. ප්රතිකාර නොකළ දෘශ්යාබාධ (Vision Loss)
ඇස් පෙනීම දුර්වල වූ විට නිසි අක්ෂි පරීක්ෂණ කර ඇස් කණ්ණාඩි හෝ ශල්යකර්ම මගින් පෙනීම යථා තත්ත්වයට පත්කර නොගැනීම සංජානන උත්තේජනය හීන කරයි.ඩිමෙන්ෂියාවෙන් මිදීමට අපට කළ හැකි ප්රායෝගික ක්රියාමාර්ග 10
- Cognitive Reserve නිරන්තරයෙන් ඉහළ නංවාගන්න:
- ක්රමවත් ශාරීරික ව්යායාම:
- සමාජ සබඳතා සක්රීයව පවත්වා ගැනීම:
- මොළයට හිතකර පෝෂණය (MIND Diet):
- සුවබර රාත්රී නින්දක් (7-9 Hours):
- වාර්ෂික සෞඛ්ය පරීක්ෂණ හා කල්තියා හඳුනාගැනීම:
- පාරිසරික විෂ හා දුමාරයෙන් ඈත්වීම:
- යහපත් මානසික සෞඛ්යයක් රැකගැනීම:
- තාක්ෂණය බුද්ධිමත්ව භාවිතය:
- ආර්ථික හා නීතිමය ස්ථාවරත්වයක් ගොඩනගා ගැනීම:
"අපි වයසට ගිය පසු බලාගන්න කෙනෙක් නැතිවෙයිද?"
යම් පුද්ගලයෙකුට අනාගතයේදී ඩිමෙන්ෂියා තත්ත්වයක් ඇති වුවද, අද ලෝකය පුරා සාත්තු සත්කාරක ක්රමවේද (Specialized Memory Care, Adult Day Programs, Assisted Living) අතිශය දියුණු මට්ටමක පවතී. පවුලේ අයෙකු නොවුවද, රෝගය පිළිබඳ මනාව පුහුණුව ලත් වෘත්තිකයින්ගේ සහයෝගය ලැබීම බොහෝ විට රෝගියාට වඩාත් ආරක්ෂිත සහ සුවපහසු විය හැක.
එබැවින් අනාගතය පිළිබඳ අනවශ්ය බියක් ඇති කර නොගෙන, සැලසුමක් සහිතව, සීමා කළ හැකි අවදානම් සාධක වලින් වැළකී, වර්තමාන මොහොත සතුටින් හා සෞඛ්ය සම්පන්නව ගත කරන්න!