ඩිමෙන්ෂියා තත්ත්වයක් කියන්නේ වයසට ගිය අයට විතරක් ඇතිවෙන තත්ත්වයක් කියලා අපි හිතනවා නම්, ඒ අදහස ටිකක් වෙනස් කරගන්න වෙයි.
ඩිමෙන්ෂියා තත්ත්වයන් ඕනෑම වයසකදී මතුවිය හැකියි. අපි බහුලව මේ තත්ත්වය හඳුනාගන්නේ වියපත් පුද්ගලයන් අතර වුණත්, තරුණ සහ මැදිවියේ පුද්ගලයන් අතරත්, ඇතැම් අවස්ථාවලදී කුඩා වයස් කාණ්ඩවලදීත් ඩිමෙන්ෂියා ආශ්රිත තත්ත්වයන් හඳුනාගන්නට පුළුවන්.
වයස අනුව ඩිමෙන්ෂියා වර්ගීකරණය කරන විට, වයස අවුරුදු 65ට පෙර ආරම්භ වන ඩිමෙන්ෂියා තත්ත්වයන් Young Onset Dementia (YOD) ලෙස හඳුන්වනවා. වයස අවුරුදු 18ත් 64ත් අතර ඕනෑම අවස්ථාවක මෙය මතුවිය හැකි වුවත්, ප්රායෝගිකව වයස අවුරුදු 40න් පසුව මෙවැනි තත්ත්වයන් හඳුනාගැනීම වැඩි බව අපට දකින්නට ලැබෙනවා.
YOD ඇතිවීමට බලපාන රෝග තත්ත්ව ගණනාවක් දැනට හඳුනාගෙන තිබෙනවා. ඒ අතර Frontotemporal Dementia (FTD), Alzheimer’s disease, Lewy Body Dementia වැනි අපි තරමක් හුරුපුරුදු තත්ත්වයන් වගේම, Posterior Cortical Atrophy සහ Progressive Supranuclear Palsy වැනි එතරම් ප්රසිද්ධ නොවන මොළය හා ස්නායු පද්ධතිය ආශ්රිත තත්ත්වයන්ද තිබෙනවා.
කෙසේ වෙතත්, YOD තත්ත්වයට පත්වන සෑම කෙනෙකුටම එකම ආකාරයේ රෝග ලක්ෂණ හෝ තත්ත්වය වර්ධනය වන එකම වේගයක් දකින්නට ලැබෙන්නේ නැහැ.
සමහර පුද්ගලයන් තුළ එය වසර දහයක්, විස්සක් වැනි දිගු කාලයක් තුළ ක්රමයෙන් වර්ධනය වන තත්ත්වයක් විය හැකියි. තවත් සමහර පුද්ගලයන් තුළ වසර තුනක්, පහක් වැනි කෙටි කාලයක් තුළ තත්ත්වය වඩාත් උග්ර වන්නටත් පුළුවන්.
ඒ නිසා මෙතැනදී වඩාත් වැදගත් වෙන්නේ බිය වෙන එක නොවෙයි. මේ තත්ත්වයන් පිළිබඳව දැනුවත්ව සිටීමත්, යම් වෙනසක් තිබේ නම් මුල් අවස්ථාවේදීම වෛද්ය උපදෙස් සහ අවශ්ය සහාය ලබාගැනීමත් තමයි වැදගත්.
ඩිමෙන්ෂියා තත්ත්වයන් සම්පූර්ණයෙන් සුව කරන ප්රතිකාර දැනට නොතිබුණත්, රෝග ලක්ෂණ පාලනය කිරීමට, දෛනික ජීවිතයට සහාය ලබාදීමට සහ හැකි තරම් යහපත් ජීවන තත්ත්වයක් පවත්වාගෙන යාමට විවිධ ප්රතිකාර සහ සහාය ක්රම තිබෙනවා.
හරි, දැන් අපි පොඩි පරීක්ෂණයක් කරමු.
පහත ප්රශ්න ටික කියවලා, ඔබටත් මේවායින් යම් කිසි දෙයක් අදාළද කියලා හිතලා බලන්න.
හැබැයි මෙන්න වැදගත්ම කාරණය.
මේ ප්රශ්න එකක් දෙකක් හෝ කිහිපයක් සඳහා "ඔව්" කියන එකෙන් ඔබට ඩිමෙන්ෂියා තියෙනවා කියලා තීරණය කරන්න බැහැ. මේක කිසිසේත්ම රෝග විනිශ්චය කිරීමේ පරීක්ෂණයක් නොවෙයි.
මේක ඔබට ඔබ ගැනම ටිකක් විමසා බලන්නට කරන ආරාධනාවක් විතරයි.
ප්රශ්න කිහිපයකටම "ඔව්" කියනවා නම්, මුලින්ම ඔබේ ජීවිතයේ මේ වෙනස්කම් ඇතිවීමට වෙනත් හේතු තිබෙනවාද කියලා හොයලා බලන්න.
ඔබ යම් මානසික පීඩනයකින්ද ඉන්නේ?
අධික ආතතියක් හෝ කාංසාවක් තියෙනවාද?
නින්ද පිළිබඳ ගැටලුවක් තියෙනවාද?
වෙනත් මානසික හෝ ශාරීරික රෝග තත්ත්වයක් සමඟ ජීවත් වෙනවාද?
ඒ සඳහා ඖෂධ ලබාගන්නවාද?
මේ වගේ කරුණුත් අපි අමතක කරන්න හොඳ නැහැ.
එවැනි හේතුවක් හඳුනාගන්න පුළුවන් නම්, ඒ සඳහා නිසි උපකාර ලබාගැනීම වැදගත්. එහෙම නැත්නම් ඔබට යම් සැකයක් තිබෙනවා නම්, ඔබේ පවුලේ වෛද්යවරයා හමුවී මේ ගැන සාකච්ඡා කිරීම වඩාත් සුදුසුයි.
එහෙම නම්, මෙන්න අපේ ප්රශ්න පත්රය.
ඔබට මේ අත්දැකීම් තිබෙනවාද?
- ඔබ වයස අවුරුදු 40ත් 65ත් අතරද?
- ඔබේ මතකය හෝ තීරණ ගැනීමේ හැකියාව වෙනදාට වඩා අඩු වී ඇති බවක් ඔබට දැනෙනවාද?
- ඔබ තුළ යම් මානසික හෝ චර්යාත්මක වෙනසක් ඇති බව ඔබේ පවුලේ අය හෝ මිතුරන් වරින්වර ඔබට පෙන්වා දෙනවාද?
- ඔබ තුළ මානසික තත්ත්වය, තීරණ ගැනීම, දරාගැනීමේ හැකියාව හෝ චර්යාව වැනි කරුණු සම්බන්ධයෙන් වෙනසක් සිදුවෙමින් පවතින බව ඔබට දැනෙනවාද?
- සාමාන්ය කතාබහක යෙදෙන විට අවශ්ය වචනය සොයාගැනීමට අපහසු වීම, වචන නිතර අමතක වීම වැනි තත්ත්වයක් මතුවෙමින් තිබෙනවාද?
- ඔබේ කතාව පෙරට වඩා අපැහැදිලි, අවශ්ය අදහසට වඩා වැඩි විස්තර සහිත හෝ සම්බන්ධතාවය අඩු ආකාරයකට පත්වෙමින් තිබෙනවාද?
- යමක් පැහැදිලි කිරීමේදී හෝ කතා කිරීමේදී, ඔබට කියන්න අවශ්ය ප්රධාන කරුණු නිසි ලෙස එකතු කරගැනීමට අපහසුතාවයක් දැනෙනවාද?
- පෙර නොතිබුණු ආකාරයට පොතක් හෝ පුවත්පතක් කියවීමට, එහි අදහස තේරුම් ගැනීමට අපහසුතාවයක් ඇතිවෙමින් තිබෙනවාද?
- ඔබ කලින් සාමාන්යයෙන් කළ දෛනික හෝ රාජකාරි කටයුතු පෙර ආකාරයටම කරගෙන යාමට අපහසු බවක් දැනෙනවාද?
- ඇවිදීමේදී හෝ වාඩි වීමේදී වෙනදාට වඩා අසමතුලිත බවක්, අස්ථාවර බවක් හෝ බියක් දැනෙනවාද?
- ඔබේ පෙනීමේ යම් වෙනසක් හෝ අපහසුතාවයක් නිසා නිතර වෛද්යවරයෙකු හෝ අක්ෂි වෛද්යවරයෙකු හමුවීමට සිදුවෙනවාද?
- ඉදිරියේ තිබෙන දෙයක් හඳුනාගැනීමට හෝ එය ගැනීමට ළඟාවන විට, එය නිසි ලෙස අල්ලාගැනීමට හෝ හඳුනාගැනීමට අපහසුතාවයක් මතුවෙමින් තිබෙනවාද?
- වෙනදාට වඩා දැන් ගැඹුර, දිග, පළල, දුර හෝ වේගය වැනි මානයන් පිළිබඳව අපැහැදිලි බවක් දැනෙනවාද?
- ආසන්න කාලයේ සිට පොතක් හෝ පුවත්පතක් කියවන විට වචන "පාවෙනවා" වැනි අත්දැකීමක් තිබෙනවාද?
- කියවන විට බොඳවී පෙනීම, එකම දෙය දෙතැනක පෙනීම වැනි දෘශ්ය අපහසුතා වැඩිවෙමින් තිබෙනවාද?
- ඔබේ සාමාන්ය හැසිරීමේ රටාවේ හෝ පෞරුෂයේ වෙනසක් ඇතිවෙමින් තිබෙන බවක් ඔබට දැනෙනවාද?
- ඔබ කළ සාකච්ඡා, කතාබහ සහ ඒවා ඔස්සේ කළ ඉදිරි සැලසුම් වෙනදාට වඩා වැඩි ලෙස අමතක වෙමින් තිබෙනවාද?
- ඔබ කතා කරන විට නොදැනුවත්ව එකම දේ නැවත නැවත කියන බව ඔබේ මිතුරන් හෝ පවුලේ අය පවසනවාද?
- ඔබ හොඳින් හඳුනන ප්රදේශයක, ගොඩනැගිල්ලක හෝ නිවසක සිටියදී පවා අතරමං වන හෝ සිටින ස්ථානය හඳුනාගැනීමට අපහසු අවස්ථා මතුවෙමින් තිබෙනවාද?
- අද දවස, වේලාව හෝ ඔබ සිටින කාල පරිච්ඡේදය පිළිබඳ අවබෝධය නැතිවෙන අවස්ථා වැඩිවෙමින් තිබෙනවාද?
- ඔබ හොඳින් දන්නා පුද්ගලයන්ගේ නම් හෝ මුහුණුවර හඳුනාගැනීමේ අපහසුතාවයක් ඔබ අත්විඳිනවාද?
දැන් මේ ප්රශ්නවලින් වැඩි ප්රමාණයකට, එහෙම නැත්නම් සමහර විට කිහිපයකට වුණත්, පිළිතුර "ඔව්" නම්...
ඒ කියන්නේ ඩිමෙන්ෂියාද?
නෑ. නෑ. නෑ.
ඩිමෙන්ෂියා කියන්නේ මේ වගේ ප්රශ්න කිහිපයකට පිළිතුරු දීමෙන් පමණක් තීරණය කරන්න පුළුවන් තත්ත්වයක් නොවෙයි.
නමුත්, මේ "ඔව්" කියන පිළිතුරු ඇතිවීමට වෙනත් හේතු තිබෙනවාද කියලා ටිකක් හොයලා බලන්න.
ඔබේ පවුලේ ආසන්න සාමාජිකයෙකු ඩිමෙන්ෂියා ආශ්රිත තත්ත්වයක් සමඟ ජීවත් වෙනවා නම්, එහෙම නැත්නම් ඔබට වෙනත් ස්නායුක හෝ මොළය ආශ්රිත රෝග තත්ත්වයක් තිබෙනවා නම්, ඒ සඳහා ප්රතිකාර ලබාගන්නවා නම්, මේ ප්රශ්න ලැයිස්තුවත් රැගෙන ඔබේ වෛද්යවරයා සමඟ සාකච්ඡා කිරීම වැදගත් වේවි.
සමහර විට මේ වෙනස්කම් ඇතිවීමට හේතුව වැඩි වූ මානසික පීඩනයක් වෙන්න පුළුවන්. ආතතිය වෙන්න පුළුවන්. නින්දේ ගැටලුවක් වෙන්න පුළුවන්. පවතින වෙනත් රෝග තත්ත්වයක් හෝ ඒ සඳහා ලබාගන්නා ඖෂධයක් වෙන්නත් පුළුවන්.
ඒ නිසා, මේ ප්රශ්නවලට "ඔව්" කියලා පිළිතුරු ලැබුණා කියලා බය වෙන්න අවශ්ය නැහැ. ඒ වෙනුවට, ඒ වෙනසට හේතුව හඳුනාගැනීමට කටයුතු කිරීමයි වැදගත්.
මෙවැනි ප්රශ්නාවලියක් Young Onset Dementia පිළිබඳ යම් අවදානම් ලක්ෂණ හඳුනාගෙන වෛද්ය උපදෙස් ලබාගැනීමට යොමු වීමට උපකාරී විය හැකි නමුත්, මෙය රෝග විනිශ්චය කිරීමේ ක්රමයක් නොවන බව නැවතත් මතක් කරන්න ඕන.
දැන්, මේක කියවලා "ලංකාවේ ඩිමෙන්ෂියා තියෙනවද? මේ නිකං මිනිස්සු බය කරන වැඩක්නේ" කියලා හිතන අයටත් පොඩි දෙයක් කියන්න තියෙනවා.
ලංකාවේ ඩිමෙන්ෂියාව පිළිබඳ සම්පූර්ණ ඇත්ත තත්ත්වය ගැන අපි තවමත් දන්නේ සීමිත ප්රමාණයක්.
අපට තිබෙන දත්ත, දැනුවත්භාවය, රෝග විනිශ්චය සඳහා ඇති පහසුකම් සහ සෞඛ්ය සේවාවන් වෙත ළඟාවීම වැනි කරුණු සියල්ල එකට බලපානවා.
ඒ නිසා, අද සංඛ්යා ලේඛණවලින් පෙනෙන ප්රමාණයට වඩා සමාජය තුළ නොහඳුනාගත් තත්ත්වයන් තිබෙන්නට ඉඩ තිබෙනවා.
ඉදිරියේදී ලංකාවේ වැඩිහිටි ජනගහනය වැඩිවීමත්, ඩිමෙන්ෂියාව පිළිබඳ දැනුවත්භාවය වැඩිවීමත් සමඟ, මේ පිළිබඳ වඩාත් පැහැදිලි චිත්රයක් අපට ලැබේවි.
කෝකටත්, ඒ වෙනකම් බලාගෙන ඉන්නවාට වඩා, අද ඉඳන්ම දැනුවත්ව සිටීම නරක දෙයක් නෙවෙයි.
මගේ පුද්ගලික අත්දැකීම
මගේ වෘත්තීය පරිසරය තුළ YOD තත්ත්වයක් සමඟ ජීවත් වූ අඩුම වයසේ පුද්ගලයෙකු ලෙස මට හමුවී තිබුණේ වයස අවුරුදු 39ක තරුණයෙක්.
ඒ මීට අවුරුදු පහකට පමණ පෙර.
ඔහුගේ ඩිමෙන්ෂියා තත්ත්වය සහ ඒ ආශ්රිත වෙනත් ගැටළු ඉතා කෙටි කාලයක් තුළ වේගයෙන් උග්ර වුණා.
කැනඩාවේදී සැහැල්ලු ගුවන් යානයක් පැදවීමේ බලපත්රයක් ලබාගෙන, ගුවන් යානා පැදවීම ගැන විශාල ආදරයක් සහ උනන්දුවක් තිබූ ඒ තරුණයා, වයස අවුරුදු 43ක් වෙද්දී ජීවිතයෙන් සමුගත්තා.
ඔහුගේ ඇඳ ඉදිරිපිට තබා තිබුණේ, ඔහු මුලින්ම පදවා තිබූ ගුවන් යානයේ ආකෘතියක්.
ඔහු ජීවිතය වගේ ආදරය කළ ඒ ගුවන් යානයේ ආකෘතිය ඔහුට හඳුනාගැනීමට හැකි වූ කාලය, YOD හඳුනාගත් පසු වසර දෙකක් පමණයි.
ඒ අත්දැකීම මට එක දෙයක් හොඳින් මතක් කර දුන්නා.
ඩිමෙන්ෂියා කියන්නේ "වයසට ගිය අයට විතරක්" අදාළ කතාවක් නොවෙයි.
ඒ නිසාම, ඒ ගැන දැනුවත්ව සිටීම අපි කවුරුත් අමතක නොකළ යුතු දෙයක්.