"අනේ මන්දා, මට දැන් එකපාරට අමතක වෙනවා. සමහර වෙලාවට නිකං confuse වෙලා වගේ මට දැනගත්තත් කියන්න ඕන දේ හිතාගන්න බැරිව හිරවෙනවා. කල්පනාවත් අඩුද මන්දා... මේ දැන් මෙතැනට එන්න ආපු ගමනේ මට අමතක වෙලා හරවන්නේ නැතිව ඉස්සරහටම ගියානේ. ඉස්කෝලේ ගාවදි මතක් වුනේ යන්නේ කොහෙද කියලා. ටික වෙලාවකින් ආයෙ සාමාන්ය විදියට වැඩ කරගන්න පුළුවන්."
ඇය, ඇස අග තිබුණු කඳුළු බිංදුවක් ඇඟිල්ලෙන් පිසදාන ගමන් කීවාය.
"මෙහෙම වෙනසක් දැනෙන්නේ අලුතින්ද? නැත්නම් කාලයක් තිස්සේ මෙහෙම වුණාද?" මා ඇසුවෙමි.
"නෑ අනේ, මම හැමදේම හරියට පිළිවෙලට, වෙලාවට කරන්න පුරුදු වෙලා හිටියේ. අනෙක මෙයා ලෙඩ වුණාට පස්සේ ඒ වගකීම තවත් වැඩිවුණා. මේ වෙනකම් මට මෙහෙම වෙනසක් දැනිලා නෑ. ඒත්... දැන් දැන් මටත් ඩිමෙන්ෂියාව එනවාද කියලා මට බයයි. මම ඩිමෙන්ෂියාවට බය නෑ, ඒත් මට එහෙම වුණොත් මෙයාව බලාගන්නේ කවුද?"
බොහොම ශක්තිමත් කාන්තාවක් ලෙස අප අතරේ හඳුනාගෙන සිටි ඇයට මෙසේ හැඬුමක් මතු වූයේ, තමන් තුළ සිරකරගෙන සිටි වේදනාව සහ මානසික බරෙහි තරම නිසාවෙනි. තම සැමියාගේ ඩිමෙන්ෂියා රෝගී තත්ත්වය සමඟ ඇය මුහුණ දුන් අධික පීඩනය (Caregiver Stress / Burnout) සහ ඒ හේතුවෙන් මතුවූ විශාද ලක්ෂණ මීට බලපා තිබුණි.
මොකක්ද මේ "මතක මීදුම" (Brain Fog)?
සාමාන්ය කටයුතු කරගනිමින්, සාමාන්ය මතකය හා තීරණ ගැනීමේ හැකියාව සහිතව සිටින අතරතුර, ක්ෂණිකව හෝ කෙටි කාලයකට ඇතිවන:
- ක්ෂණික අමතක වීමක්
- හේතුවක් නැතිවම ගතයුතු තීරණයක් ගත නොහැකිව හිර වූ බවක් (Mental confusion)
- මතකයේ බොඳවීමක් හෝ මනසේ පැහැදිලිකම නැතිවීමක්
පොදු ව්යවහාරයේ Brain Fog (මතක මීදුම) ලෙස හැඳින්වේ.
"Brain Fog කියන්නේ මට ඩිමෙන්ෂියාව හැදීගෙන එන එකද?"
වෛද්ය පර්යේෂණ සහ සායනික දැනුම අනුව: Brain Fog යනු කිසිසේත්ම 100%ක්ම ඩිමෙන්ෂියාවේ පූර්ව ලක්ෂණයක් නොවේ.
සමහර ඩිමෙන්ෂියා තත්ත්වවලදීද Brain Fog ඇතිවිය හැකි නමුත්, එවැනි අවස්ථාවකදී ඩිමෙන්ෂියාවට ආවේණික වූ තවත් ප්රධාන සංජානන හා චර්යාත්මක ලක්ෂණ රැසක් හඳුනාගත හැක.
එබැවින් වෙනත් කිසිදු ඩිමෙන්ෂියා රෝග ලක්ෂණයක් නොමැතිව Brain Fog එකක් ඇතිවූ පමණින් කලබල විය යුතු නැත. කෙසේ වෙතත්, මෙය සිදුවන වාර ගණන සහ ස්වභාවය සටහන් කරගෙන ඔබේ වෛද්යවරයා හමුවී සාකච්ඡා කිරීම වැදගත්ය.
විවිධ වර්ගයේ "මීදුම්" (Types of Brain Fog)
Brain Fog ඇතිවීමට විවිධාකාර කායික හා මානසික හේතු බලපායි:
- සාමාන්ය Brain Fog: අධික මානසික ආතතිය (Stress), නිදන්ගත කාංසාව (Chronic Anxiety), විශාදය (Depression), නොසන්සුන් බව, ප්රමාණවත් සුව නින්දක් නොලැබීම, දියවැඩියාව වැනි නිදන්ගත රෝග හෝ ඖෂධවල අතුරු ආබාධ.
- Fibro Fog: මාංශපේශී සහ සන්ධි වේදනාවන් සහිත Fibromyalgia රෝග තත්ත්වයේ එක් ලක්ෂණයක් ලෙස මතුවන මතක මීදුම.
- Chemo Fog (Chemo Brain): පිළිකා රෝගීන් සඳහා ලබාදෙන පිළිකානාශක ඖෂධ (Chemotherapy) ප්රතිකාර අතරතුර සහ ඉන් පසුව මතුවන තාවකාලික මතක අපහසුතා.
- COVID Fog (Long COVID): කොවිඩ් ආසාදනයෙන් පසු දිගුකාලීනව පවතින තෙහෙට්ටුව, පේශි වේදනා සමඟ මොළයේ සෛලවල හටගන්නා සංජානන මන්දගාමීත්වය.
Brain Fog සහ Dementia අතර ඇති ප්රධාන වෙනස්කම්
| ලක්ෂණය | Brain Fog (මතක මීදුම) | Dementia (ඩිමෙන්ෂියාව) |
| :--- | :--- | :--- |
| සුවවීම / ආපසු හැරවීම (Reversibility) | ආතතිය, නින්ද, හෝ ඖෂධ වැනි මූලික හේතුවට ප්රතිකාර කළ විට සම්පූර්ණයෙන්ම සුවවේ. | ස්නායු සෛල හානිවීම නිසා ඇතිවන බැවින් ආපසු හැරවීම හෝ පූර්ණ සුවය ලැබීම අපහසුය. |
| කාල පරාසය (Duration) | කෙටි කාලීනයි, වරින් වර මතුවී නැතිවී යයි (Fluctuating / Temporary). | ක්රමානුකූලව දිගුකාලීනව වර්ධනය වන (Progressive) තත්ත්වයකි. |
| දෛනික ක්රියාකාරීත්වය (Daily Functioning) | දවසේ සාමාන්ය වැඩකටයුතු කරගෙන යාමේ හැකියාව ස්වාධීනව පවතී. | කාලයත් සමඟ ස්වාධීනව වැඩකටයුතු කරගැනීමේ හැකියාව දැඩි ලෙස බිඳවැටේ. |
ඔබට හෝ ඔබේ පවුලේ සාමාජිකයෙකුට මෙවැනි "මතක මීදුමක්" දැනේ නම්, එය ඩිමෙන්ෂියාවකැයි බිය නොවී, ඔබේ ජීවන රටාව, නින්ද, මානසික ආතතිය සහ කායික රෝග තත්ත්වයන් පිළිබඳව අවධානය යොමු කර වෛද්ය උපදෙස් ලබාගැනීම වඩාත්ම සුදුසු පියවරයි.