("නොබැඳුනු මනසක විත්ති" විශේෂාංගය තුළින් මා උත්සාහ කරන්නේ මගේ වෘත්තීය සායනික පරිසරය තුළ දිනපතා මා අත්විඳින, ඩිමෙන්ෂියාව සහ ආශ්රිත තත්ත්වයන් සමඟ ජීවත්වන සේවාලාභීන්ගේ සැබෑ අත්දැකීම් ඔබ සමඟ බෙදාහදා ගනිමින් ප්රජා දැනුවත්භාවය සහ ධෛර්යය ලබා දීමටයි.)
කැලැන්ඩරයේ බ්රහස්පතින්දා ලෙස සටහන් වුවද, අපේ වෘත්තීය දිනපොතේ එය "Memory Care" දිනයයි. අනෙක් දිනවලට සාපේක්ෂව සංකීර්ණ ඩිමෙන්ෂියා තත්ත්වයන් සමඟ ජීවත්වන ආදරණීය සේවාලාභීන් වෙනුවෙන් වෙන්වූ දිනයකි.
Cognitive Stimulation Therapy (CST), Cognitive Behavioural Therapy (CBT), Montessori Dementia ක්රමවේදය, කලාව හා සංගීත චිකිත්සාව (Art & Music Therapy) හරහා පැය හයකින් පසු මහන්සියක් දැනුණද සිතට ඉමහත් තෘප්තියක් ගෙනෙන දිනයකි.
උදෑසන වැඩසටහනේ මුල්ම කොටස වන්නේ සමාජීය බැඳීම් වර්ධනය කරන "කෝපි සහ කතාබස්" (Coffee & Reminiscence) සැසියයි. එදින කාලගුණය, පරිසරය සහ අතීත මතකයන් අවුස්සමින් කතාබහ කරමින් සිටින අතරතුර, 86 හැවිරිදි විශ්රාමික ගුරුවරියක වන මාගරට් නෝනා මා වෙත ළඟා වූවාය.
"මහේෂ්, මට ඔයත් එක්ක පොඩ්ඩක් කතා කරන්න ඕනේ... අපි කාමරේට යමුද?"
"මට හරිම තනිකමක් දැනෙනවා..."
කාමරයට ගොස් දොර වසාගත් පසු, මාගරට් තම දෑත් නියපොතු තද කරගනිමින් ගැඹුරු හදවතේ බරක් මුදාහරින්නට පටන් ගත්තාය.
"හැමෝම හොඳින් මහේෂ්... ඒත් මට හරිම තනිකමක් දැනෙනවා. දුවයි මහත්තයයි හරිම ආදරෙන් ඉන්නවා, හිනාවෙනවා, එකතු වෙලා උයනවා. මගේ මිණිබිරී හරිම ලස්සනට හිනාවෙනවා. ඒත් මං තනිවෙලා වගේ මට දැනෙනවා.
මට මතක් වෙනවා මගේ විවාහ කාලේ... මායි ස්ටැන්ලියි අලුත් ගෙදරට ආපු හැටි, දුව උපන් දවසේ එයා මාව සිපගත්ත හැටි... මේ හැමදේම චිත්රපටයක් වගේ මට ආයේ ආයේ පේනවා. එදා ස්ටැන්ලි නැතිවුණු දවසේ මගේ අත අල්ලගෙන කියපු දේවල් මට තාමත් ඇහෙනවා..."
ඇය හැඬුම්බරව දෙනෙත් පිසදා ගත්තාය.
"කියන්න මාගරට්, මගෙන් වෙන්න ඕන උදව්ව මොකක්ද?" මා ඇසුවෙමි.
"මට හිතෙනවා ආයේ මැරි කරන්න (කසාද බඳින්න)... අර ෆ්රැන්සිස්, මට එයාට හරියට ආදරේ හිතෙනවා. එයා කතා කරන්නේ, හිනාවෙන්නේ, ඇවිදින්නේ ස්ටැන්ලි වගේමයි අනේ!"
මාගරට්ගේ මුහුණ පුරා ලැජ්ජාශීලී, ආදරණීය සිනහවක් මතුවිය.
ෆ්රැන්සිස් සහ පවුලේ විරෝධය
ෆ්රැන්සිස් යනු අපේ කණ්ඩායමේ සිටින 90 හැවිරිදි බ්රිතාන්ය සම්භවයක් ඇති, තවමත් තනිවම රිය පදවාගෙන එන, ගෞරවනීය වියපත් මහත්මයෙකි. ඔහුගේ බිරිඳ වියෝවීද බොහෝ කාලයකි.
"ඉතින් මාගරට් මේ ගැන එයාට කිව්වද?"
"ඔව්, මම කීප වතාවක් කිව්වා. එයත් කැමතියි. ඒත් ප්රශ්නේ තියෙන්නේ... මම මේ ගැන මගේ දුවට කිව්වම, මට හොඳටම බැන්නා, එයාට ලැජ්ජ කරනවා කියලා. මාව මේ ගෲප් එකෙන් අයින් කරනවා කියලත් කිව්වා. අනේ ඔයාට පුළුවන් නම් අපේ දුව එක්ක මේ ගැන කතා කරන්න මහේෂ්..."
ඩිමෙන්ෂියාව, වියපත් විය සහ ආදරයේ අවශ්යතාව (Intimacy & Sexuality in Dementia)
වැඩිහිටි වියේදී හෝ ඩිමෙන්ෂියාව වැනි සංජානන රෝග තත්ත්වයකදී වුවද:
- ස්නේහය සහ සහකාරත්වයේ අවශ්යතාවය (Need for Companionship & Intimacy): වයසට ගියද, මතකය දුර්වල වුවද මිනිස් සිතක පවතින ආදරය ලැබීමේ, අත අල්ලාගැනීමේ සහ තනිකම මකාගැනීමේ සහජ ආශාව නැතිවී යන්නේ නැත.
- මතකයන් මාරුවීම (Transference / Attachment): අභාවප්රාප්ත වූ ස්වාමිපුරුෂයාගේ රූපය, කටහඬ සහ චර්යාවන් ෆ්රැන්සිස් තුළින් ප්රතිබිම්භනය වීම මාගරට්ගේ ඩිමෙන්ෂියා තත්ත්වය තුළ සාමාන්ය සංජානන ප්රතිචාරයකි.
- පවුලේ සාමාජිකයන්ගේ කම්පනය (Family Stigma & Confusion): දරුවන්ට තම මව හෝ පියා වෙනත් අයෙකු සමඟ සමීප වන විට ලැජ්ජාවක්, කෝපයක් හෝ වරදකාරී හැඟීමක් ඇතිවීම ස්වභාවිකය. නමුත් එය රෝගියාගේ චිත්තවේගීය අයිතියක් ලෙස වටහාගැනීම වැදගත් වේ.
සායනික මැදිහත්වීම සහ විසඳුම
මාගරට්ගේ ඉල්ලීම පරිදි ඇගේ දියණිය සමඟ විශේෂ සාකච්ඡාවක් පවත්වා, මෙය මව පවුලට ලැජ්ජා කිරීමට කරන දෙයක් නොව, ඇගේ තනිකම සහ ඩිමෙන්ෂියාව තුළ ඇතිවන ආදරණීය රැකවරණ අවශ්යතාවක් බව ආදරයෙන් පැහැදිලි කිරීමට අප කටයුතු කළෙමු.
එහි ප්රතිඵලයක් ලෙස දියණියගේ දැඩි විරෝධය ලිහිල් වූ අතර, මාගරට් සහ ෆ්රැන්සිස් හට අපේ දිවා මධ්යස්ථානය තුළ සුහදව අත්වැල් බැඳගෙන, තේ පානය කරමින්, සිනහවෙමින් තම දිවියේ සැඳෑ සමය තනිකමකින් තොරව ප්රේමයෙන් හා ගෞරවයෙන් ගතකිරීමට ඉඩහසර ලැබුණි.