සාත්තුව හෙවත් සත්කාරය (Caregiving) කියූ සැණින් එහි ඇති බැරෑරුම් වගකීම අපට හැඟේ. තවත් අයෙකුට සාත්තු කිරීමේදී තිබිය යුතු දැනුම, ලබාදිය යුතු සාත්තුවේ නිවැරදි බව, සුවපහසුව, විය හැකි අතපසුවීම් සහ ඒ ඔස්සේ මතුවිය හැකි සංකූලතා පිළිබඳව විශාල වගකීමක් සාත්තුකරු මත පැටවේ.
එයිනුත්, ඩිමෙන්ෂියා සාත්තුව යනු වඩාත් සංකීර්ණ, කායිකව මෙන්ම දැඩි මානසික වෙහෙසක් ගෙනදෙන ක්රියාවලියකි. ඒ නිසාම සාත්තු සපයන්නන් ඉතා ඉක්මනින් Caregiver Burnout, Chronic Stress හෝ Depression වැනි මානසික බිඳවැටීම්වලට ලක්වීමේ අවදානම ඉහළය. මෙන්න මේ හානිකර තත්ත්වයන් වළක්වා ගැනීමට ඇති ප්රධානතම විසඳුම වන්නේ Respite Care (විවේක සත්කාරය) යි.
මොකක්ද මේ Respite Care කියන්නේ?
Respite Care යනු, ඩිමෙන්ෂියාව සමඟ ජීවත්වන පුද්ගලයාට සාත්තු කරන ප්රධාන සාත්තුකරුට (Primary Caregiver) යම් විවේකයක්, සැහැල්ලුවක් ලබාදීම පිණිස සුදුසු පුහුණුවක් හෝ දැනුමක් සහිත වෙනත් අයෙකු අදාළ සාත්තු ක්රියාවලියට තාවකාලිකව මැදිහත් වීමයි.
💡 සරල උදාහරණයක්:
ඔබ දිනපතා ඔබේ මවට සාත්තු කරමින් දැඩි වෙහෙසකින් පසුවන විට, ඔබේ සහෝදරිය පැමිණ "මේ සති අන්තයේ ඔයා නිදහසේ රෙස්ට් කරන්න, මම අම්මව බලාගන්නම්" යැයි පැවසීම ඔබට මහත් සැනසීමක් ගෙනදෙයි. ඉන් අදහස් වන්නේ ඔබ මවට සාත්තු කිරීමට අකමැති බවක් නොවේ; ඔබටත් යම් මානසික හා කායික විවේකයක් අත්යවශ්ය බවයි. මෙම මැදිහත්වීම පවුල තුළින්ම ලැබෙන Respite Care එකකි.
මෙලෙස නිසි විවේකයක් ලබාගැනීමෙන්, සාත්තු සපයන්නා දිගුකාලීනව burnout නොවී, වඩාත් ඉවසීමෙන්, කරුණාවෙන් සහ කාර්යක්ෂමව දිගටම සාත්තු ලබාදීමට ශක්තිය ලබාගනී.
Respite Care ලබාගත හැකි ප්රධාන ක්රමවේද 5ක්
1. පවුල තුළින්ම සැලසුම් කරගන්නා විවේක සත්කාරය (Family-Based Respite)
වඩාත්ම ලාභදායී සහ ප්රායෝගික ආරම්භය මෙයයි.- රෝග විනිශ්චය ලැබුණු මුල් අවස්ථාවේම පවුලේ සාමාජිකයන් එක්ව සාකච්ඡා කර වගකීම් බෙදාගන්න.
- එක් අයෙකු මත පමණක් සියලු බර නොපටවා, සතියේ දින සහ සති අන්ත ලෙස හෝ දවසේ වේලාවන් අනුව සාත්තු වගකීම බෙදාගන්න.
2. නිවසට පැමිණෙන විවේක සත්කාර (In-Home Respite Services)
විශේෂිත පුහුණුවක් ලත් සාත්තු සේවකයෙකු නිවසට පැමිණ පැය කිහිපයකට හෝ දිනකට රෝගියා රැකබලා ගනිමින් ප්රධාන සාත්තුකරුට නිදහසේ තම වැඩකටයුතු කරගැනීමට අවස්ථාව සලසා දීම. (මෙහිදී ඩිමෙන්ෂියා සත්කාරය පිළිබඳ නිසි පුහුණුවක් ඇති ආයතන තෝරාගැනීම අතිශය වැදගත් වේ).3. වැඩිහිටි දින සත්කාර වැඩසටහන් (Adult Day Programs)
විදේශයන්හි ඉතා සාර්ථකව ක්රියාත්මක වන මෙම වැඩසටහන්වලදී, ඩිමෙන්ෂියාව සහිත පුද්ගලයා දිවා කාලයේදී (උදෑසන 9 සිට සවස 3 දක්වා) විශේෂිත මධ්යස්ථානයකට යොමු කෙරේ. එහිදී පුහුණු වෘත්තිකයන් යටතේ මතකය උත්තේජනය කරන චිකිත්සීය හා සාමාජික ක්රියාකාරකම්වල යෙදෙන අතර, සාත්තු සපයන්නාට සම්පූර්ණ දවසක් නිදහසේ විවේක ගැනීමට අවස්ථාව ලැබේ.4. මාර්ගගත විවේක වැඩසටහන් (Virtual Respite Programs)
ඩිමෙන්ෂියාවේ මුල් හෝ මධ්යම අවධියේ පසුවන, තවමත් සන්නිවේදනය කළ හැකි පුද්ගලයන් වෙනුවෙන් පරිගණකය හෝ දුරකථනය ඔස්සේ ක්රියාත්මක වන සංගීත, කලා හා සංවාදාත්මක වැඩසටහන්. එම කාලය තුළ සාත්තුකරුට මඳ විවේකයක් ලැබේ.5. කෙටි කාලීන නේවාසික සත්කාර (Short-Stay Residential Respite)
සති අන්තයක් හෝ සති කිහිපයක නිවාඩුවක් සඳහා සාත්තු සපයන්නාට බැහැර වීමට අවශ්ය වූ විට, Assisted Living හෝ Long-Term Care මධ්යස්ථානයක රෝගියාව කෙටි කලකට නේවාසිකව රඳවා තබා ගැනීම.ශ්රී ලංකාව සඳහා ඉදිරි දැක්ම: Dementia Community Companion
ශ්රී ලංකාව තුළ මෙවැනි ආයතනික පහසුකම් තවමත් ප්රමාණවත් තරම් නොමැති වුවද, වැඩිවන වියපත් ජනගහනය සමඟ රජයේ සහ පෞද්ගලික අංශයේ මෙවැනි සේවාවන් ඇතිවීම අත්යවශ්ය වේ.විශේෂයෙන්ම, පුහුණුව ලත් ස්වේච්ඡා සාමාජිකයන්ගෙන් සැදුම්ලත් Dementia Community Companion ජාලයක් අපගේ සමාජය තුළ ගොඩනැගීම තුළින්, නිවෙස්වල තනිව වෙහෙසෙන පවුල්වල සාත්තු සපයන්නන්ට මහඟු සහනයක් ලබාදිය හැකිය.