මතකය අපට පුදුමාකාර දේ කරයි. ඇතැම් විට සිදු නොවූ දෙයක්, "සිදුවූවාක් මෙන්" අපගේ මනසට දැනෙන්නට පුළුවන. ඩිමෙන්ෂියාව හා ඇල්සයිමර් සමඟ ජීවත්වන්නන් තුළ බහුලව දකින, එහෙත් පවුලේ අයට දැඩි ව්යාකූලත්වයක් ඇතිකරන False Memory සහ Confabulation පිළිබඳව විමසා බලමු.
පුද්ගලික අත්දැකීමක් සහ මිතුරියගේ පණිවිඩය
2004 සුනාමි ව්යසනයෙන් පසු ශ්රී ලංකාවේ ආදරණීය මිනිසුන්ට උපකාර කිරීමට බ්රිතාන්යයේ සිට පැමිණි මගේ හිතවත් සෞඛ්ය වෘත්තික මිතුරියක් මෑතකදී මට එවූ පණිවිඩයක්:
"Hi Mahesh... I wanted to share some difficult news - I've been diagnosed with Alzheimer's disease... but what I have had is thinking that I’ve done something but actually I haven’t."
තමන් නොකළ දෙයක් කළ බව තදින්ම දැනීම සහ විශ්වාස කිරීම, ඩිමෙන්ෂියාවේදී මතකය තුළ සිදුවන ඉතා සංවේදී වෙනස්කමකි.
- උදාහරණ:
- මියගිය තම පියා සමඟ ඊයේ කතාබහ කළ බව දැඩිව විශ්වාස කිරීම.
- රෝහලේ දින ගණනාවක් ගතකළ අයෙකු ඊයේ විනෝද චාරිකාවක් ගිය බව ස්ථිරවම පැවසීම.
False Memory සහ Confabulation අතර වෙනස කුමක්ද?
| ලක්ෂණය | False Memory (ව්යාජ මතකය) | Confabulation (මොළයේ හානියෙන් නිර්මාණය වන මතකය) |
| :--- | :--- | :--- |
| සිදුවන පුද්ගලයන් | සම්පූර්ණයෙන්ම නිරෝගී ඕනෑම කෙනෙකුට ඇතිවිය හැක. | බොහෝවිට මොළයේ ස්නායුක හෝ රසායනික හානියක් නිසා ඇතිවේ. |
| පිළිගැනීම / සැකය | මතකය නිවැරදිදැයි නැවත සිතීමට හෝ සැක කිරීමට ඉඩ ඇත. | කිසිදු සැකයකින් තොරව එය 100% ක්ම සත්ය බව තරයේ විශ්වාස කරයි. |
| මතකයේ ස්වභාවය | දොර ලොක් කළාද, බඩු දැම්මාද වැනි සුළු දෛනික මතකයන්. | සිදුනොවූ සංකීර්ණ සිදුවීම් පවා සත්යයක් ලෙස විස්තරාත්මකව ඉදිරිපත් කරයි. |
Confabulation ඇතිවන්නේ ඇයි?
මොළයේ මතක සටහන් ගබඩා වන සහ සිහිපත් වන පටක වලට සිදුවන හානිය නිසා මතකයේ හිඩැස් (Gaps in memory) ඇතිවේ. මොළය එම හිඩැස් ස්වයංක්රීයව පිරවීමට (Fill in the gaps) උත්සාහ කිරීමේදී මෙම "නිර්මාණය වූ මතකයන්" උපදී:
- Spontaneous Confabulation: කිසිදු විමසීමකින් තොරව ඉබේම මතුවන බොරු මතකයන්.
- Provoked Confabulation: සායනික පරීක්ෂාවලදී හෝ ජීවිත කතාව ගැන විමසීමේදී අමතක වූ කොටස් පිරවීමට මොළය මගින් ක්ෂණිකව එකතු කරන නිර්මාණාත්මක මතකයන්.
ප්රධාන සායනික හේතු:
- ඩිමෙන්ෂියාව සහ ඇල්සයිමර් (Dementia & Alzheimer's)
- කෝර්සකොෆ් සින්ඩ්රෝමය (Korsakoff Syndrome)
- මොළයේ අනතුරු (Traumatic Brain Injury - TBI)
- ආඝාතය සහ රුධිර නාලිකා පුපුරා යාම් (Stroke / Aneurysm)
- මොළයේ උග්ර ආසාදන (Encephalitis / Meningitis)
Confabulation තත්ත්වයට සාත්තු සත්කාරයේදී මුහුණදෙන්නේ කෙසේද?
පවුලේ අයෙකු හෝ වැඩිහිටියෙකු මෙලෙස පවසන විට, "ඔයා බොරු කියන්නේ, එහෙම දෙයක් වුණේ නෑ" කියා තර්ක කිරීමෙන් වළකින්න. එයින් සිදුවන්නේ රෝගියා දැඩි අපහසුතාවයට හා කෝපයට පත්වීම පමණි.
අනුගමනය කළ හැකි ප්රායෝගික පියවර 4ක්:
- දෛනික චර්යාව සැලසුම් සහගතව පවත්වා ගැනීම:
- දෘශ්ය ආධාරක (Visual Aids) භාවිතය:
- මෘදු ලෙස යෝජනා කිරීම (Gentle Redirection):
- දෛනික ජර්නලයක් (Memory Journal) තබා ගැනීම:
චිකිත්සීය ප්රතිකාර හා පුනරුත්ථාපනය
හානිය තාවකාලික නම් හේතුව සුවවීමත් සමඟ මතකය යථා තත්ත්වයට පත්විය හැක. ඩිමෙන්ෂියා වැනි තත්ත්වයකදී සම්පූර්ණයෙන්ම සුව කළ නොහැකි වුවද, පහත ක්රම මගින් ජීවන තත්ත්වය උසස් කළ හැක:
- Cognitive Rehabilitation Therapy (CRT)
- Reminiscence Therapy (අතීතාවලෝකන චිකිත්සාව)
- Reality Orientation Therapy (යථාර්ථයට හුරු කිරීමේ චිකිත්සාව)
සමාප්තිය
Confabulation යනු රෝගියා හිතාමතා කියන "බොරුවක්" නොව, මොළයේ ස්නායුක වෙනස්කම් නිසා හටගන්නා ව්යාජ මතක නිර්මාණයකි. සත්යය තර්ක කර ඔප්පු කිරීමට වඩා, සහකම්පනයෙන් හා ආදරයෙන් ඔවුන්ගේ හැඟීම් කළමනාකරණය කරගැනීමට උදව්වීම සත්කාරකයාගේ උතුම් වගකීමයි.