“නොබැඳුනු මනසක විත්ති” විශේෂාංගය, එහෙම නැත්නම් මේ ලිපි පෙළ හරහා, මගේ වෘත්තීය පරිසරය තුළ දිනපතා අත්විඳින, සමහරවිට ඔබ බොහෝ දෙනෙක් නොදකින හෝ නොවිඳින වෙනස් අත්දැකීම් කිහිපයක් ඔබත් එක්ක බෙදාගන්න මම උත්සාහ කරනවා.
“ටික්... ටික්... ටික්...”
මගේ සේවා ආයතනයේ ජංගම දුරකථනයට පණිවිඩයක් එනවා.
අද ආයතනික වශයෙන් නිවාඩු දවසක් වුණත්, හදිසි අවශ්යතාවයකදී ප්රතිචාර දක්වන්න අපි සූදානම්ව සිටිය යුතු නිසා, මේ දුරකථනයට නම් නිවාඩුවක් කියලා දෙයක් නැති තරම්.
බලමු මොකක්ද ප්රශ්නය කියලා.
“සුබ සන්ධ්යාවක් වේවා. මට පොඩි දෙයක් කියන්න තියෙනවා. දැන්ම උත්තරයක් ඕන නැහැ.”
හුරුපුරුදු අංකයකින් පණිවිඩයක්.
එකෙන් නවතින්නේ නැහැ. තව මොනවා හරි ටයිප් කරන බව පේනවා.
“දවස් කීපයක් තිස්සේ නැන්සිගේ වෙනසක් දකිනවා. මට මේක ඩොක්ටර්ට කියන්න ඕන දෙයක්ද, නැද්ද කියලා හිතාගන්න බැරිව ඉන්නේ.”
මගේ සේවාලාභියාගේ සැමියා වන කීත් පණිවිඩය එවලා තිබුණා.
තවත් මොනවාදෝ ටයිප් කරන බව පේනවා.
මට වෙන්නේ දවසම බලාගෙන ඉන්න එක.
ඒ නිසා මම පණිවිඩයක් යැව්වා.
“කීත්, මම දැන් විවේකයෙන් ඉන්නේ. ඕන නම් කතා කරන්න. අපි බලමු මොකක්ද ප්රශ්නය කියලා.”
තත්පර කිහිපයකින් ඇමතුමක්.
“මයික්, දැන් සති දෙකක විතර ඉඳන් නැන්සි මහ අමුතු විදියට හිනා වෙනවා. හරි වෙනස්.”
“මොකක්ද කීත්, අමුතු විදියට කියන්නේ?”
“නෑ, එයා කිසිම හේතුවක් නැතිව මහ හයියෙන් හිනා වෙනවා. මතකනේ, ඉස්සර හිමින් කතා කරන කෙනෙක්. ගිය සතියේ අපි ෂොපිං ගියා. සාප්පු වල තියෙන ඇඳුම් දැක්කත් හිනා වෙනවා. හැමෝම අපි දිහා බලනවා. ටීවී එකේ නිව්ස්වල යන, හිනා වෙන්න තරම් දෙයක් නැති සිදුවීමකට වුණත් මෙයා හිනාවෙනවා. මට තේරෙන්නේ නෑ ඇයි කියලා.”
කීත් මොහොතක් නිහඬ වුණා.
“මට වැඩියෙන්ම බය හිතුණේ අද. අද පුතාලා එන්න හිටියේ Thanksgiving එකට. ඒත් එයාලට එන්න වෙන්නේ නැහැ. ලේලිගේ තාත්තා නැතිවුණේ ගිය මාසේ. ඒ ගැන කියද්දිත් නැන්සි හිනා වෙන්න පටන් ගත්තා. ඒ වෙලාවේ නම් මට තරහත් ආවා.”
මම තව ටිකක් අහලා බලන්න තීරණය කළා.
“කීත්, නැන්සිගේ බෙහෙත්වල ළඟදි වෙනසක් කළාද?”
“නෑනේ. අන්තිමට කළේ අර ඇවිදීමේ ටෙස්ට් එක විතරයි.”
“CBD වගේ දෙයක් එකතු කළාද?”
කංසා ආශ්රිත නිෂ්පාදන සමහර අය ප්රතිකාරයට අමතරව සහනයක් බලාපොරොත්තුවෙන් භාවිත කරන නිසා, ඒ ගැනත් තහවුරු කරගන්න මම ඇහුවා.
“අනේ නෑ මයික්. ටීම් එකෙන් දෙන දේවල් විතරයි. වෙන කිසිම වෙනසක් කරන්නේ නෑ.”
මට කීත්ව විශ්වාසයි.
ඔහු නැන්සිව ආදරයෙන් බලාගන්න, තම වගකීම ගැන ඉතා සැලකිලිමත් සැමියෙක්. විශ්රාමික ගුරුවරයෙක් වූ ඔහුගේ “ගුරුකම” තවමත් ඔහු තුළ තියෙනවා කියලා මට නිතරම දැනෙනවා.
නැන්සිත් ගුරුවරියක් ලෙස සේවය කරලා, දරුවන් වෙනුවෙන් වේලාසන විශ්රාම ගත්, වයස අවුරුදු 65ක් පමණ වන, බොහොම හෙමින් කතා කරන, ටිකක් ලැජ්ජාශීලී කාන්තාවක්.
අද ඇය ඇල්සයිමර් ඩිමෙන්ෂියාව සමඟ ජීවත් වෙනවා.
අපි තව ටිකක් කතාබහ කළා.
“මෙහෙමයි කීත්. නැන්සිගේ තත්ත්වයත් එක්ක මේ වගේ අසාමාන්ය හැසිරීම් මතුවෙන්න පුළුවන්. නමුත් මේක ගැන නිශ්චිත තීරණයක් ගන්න නම් තවත් පරීක්ෂණ අවශ්යයි. ඒ වගකීම අදාල වෛද්ය කණ්ඩායමට තියෙනවා.”
මම තවදුරටත් පැහැදිලි කළා.
“මේකට සමාන තත්ත්වයක් ලෙස PBA, එහෙම නැත්නම් Pseudobulbar Affect කියන අවස්ථාව ගැනත් සලකා බලන්න පුළුවන්. ඒකෙදි, සාධාරණ හේතුවක් නොපෙනෙන අවස්ථාවලදී අසාමාන්ය ලෙස සිනාසීම හෝ හැඬීම වගේ හැඟීම් ප්රකාශ වෙන්න පුළුවන්. මොළයේ සිදුවන වෙනස්කම් සහ ස්නායුක ක්රියාකාරීත්වයත් ඒකට සම්බන්ධ වෙන්න පුළුවන්.”
“ආයෙත් කියන්න ඕන, මම නැන්සිට රෝග විනිශ්චයක් කළේ නෑ. ඔබට මේ ගැන දැනුවත් වෙන්න අවශ්ය කරුණක් විතරයි කිව්වේ. නමුත් මේ වෙනස ගැන ඇයගේ ප්රතිකාර කණ්ඩායම දැනුවත් කරන එක නම් වැදගත්.”
“මම මේක කේස් නෝට් එකක් විදියට සටහන් කරන්නම්. කෝකටත් අඟහරුවාදා අපි හමුවෙලා තව කතා කරමු. මම ටීම් එකටත් දැනුම් දෙන්නම්.”
කතාව එතැනින් නිමා වුණා.
එතකොට ඇත්තටම මේ “හිනා” කතාව මොකක්ද?
අද මේ අනපේක්ෂිත අත්දැකීම තුළ කතා වුණු තත්ත්වය Pseudobulbar Affect (PBA) විය හැකියි කියන සැකය මට තිබුණා. ඒ, නැන්සිගේ දැනට පවතින රෝග තත්ත්වය සහ ඒ ආශ්රිත අවදානම් ගැන මට තිබුණු අවබෝධය නිසා.
කෙසේ වෙතත්, PBA කියන්නේ ඩිමෙන්ෂියාව සමඟ ජීවත් වන පුද්ගලයන්ට පමණක් ඇතිවිය හැකි තත්ත්වයක් නොවේ. වෙනත් ස්නායුගත රෝග සහ මොළයට සිදුවන හානි සමඟ ජීවත් වන පුද්ගලයන් තුළත් මෙය දකින්න පුළුවන්.
සරලව කිව්වොත්, මෙතැනදී සිදුවෙන්නේ පුද්ගලයාට තමන්ගේ හැඟීම් පිටතට ප්රකාශ වන ආකාරය පාලනය කරගැනීම අපහසු වීමක්.
අනිත් අයට හිනා යන්න තරම් දෙයක් නොවුණත්, මේ පුද්ගලයාට මහ හයියෙන් හිනා යන්න පුළුවන්.
අනිත් අයට දුකක් නොහිතෙන සුළු දෙයක් නිසා, මේ පුද්ගලයාට දැඩි ලෙස හැඬෙන්න පුළුවන්.
වැදගත්ම දේ තමයි, මෙය හැමවිටම පුද්ගලයාගේ සැබෑ හැඟීම සමඟ සමාන නොවිය හැකි වීම.
ඒ නිසා පිටතින් බලන කෙනෙකුට,
“මෙයාට මේ වෙලාවේ හිනා යන්නේ මොකටද?”
“මේ මනුස්සයාට කිසිම හැඟීමක් නැද්ද?”
වගේ අදහස් ඇතිවෙන්න පුළුවන්.
නමුත් මෙය උපතේ සිටම තිබුණු හැසිරීම් රටාවක් ගැන කතාවක් නොවේ.
සාමාන්ය ජීවන රටාවක් සහ හැසිරීම් රටාවක් තිබුණු පුද්ගලයෙකුගේ මොළයේ සිදුවන යම් වෙනසක් හෝ හානියක් සමඟ පසුව මෙවැනි අලුත් හැසිරීමක් මතුවිය හැකියි.
මුලදී එය ලොකු ගැටලුවක් නොවෙන්න පුළුවන්.
නමුත් තත්ත්වය වර්ධනය වීමත් සමඟ, සමාජය තුළ විවිධ අපහසුතාවලට මුහුණ දෙන්න සිදුවෙන්න පුළුවන්.
ඇත්තටම සමහර වෙලාවට අපහසුතාවට පත්වෙන්නේ රෝගියාටත් වඩා ඔහු හෝ ඇය සමඟ ජීවත් වන පවුලේ අය.
එහෙම නම් කරන්න ඕන මොකක්ද?
මෙවැනි අලුත් හැසිරීමක් දකින්න ලැබුණොත්, පළමුවෙන්ම කළ යුතු දෙයක් තමයි, එය ප්රතිකාර කළමනාකරණය කරන සෞඛ්ය කණ්ඩායමට පමා නොකර දැනුම් දීම.
ඒ වගේම, වෛද්ය කණ්ඩායමට දැනුම් දෙන්න කලින් පොඩි සටහනක් තියාගන්නවා නම් ඉතාම ප්රයෝජනවත් වෙන්න පුළුවන්.
උදාහරණයක් විදියට,
- අසාමාන්ය ලෙස හිනා වීම හෝ හැඬීම ඇති වුණේ කවදාද?
- ඒ අවස්ථාවට පෙර සිදුවුණේ මොකක්ද?
- එය කොපමණ වේලාවක් පැවතුණාද?
- පසුව සාමාන්ය තත්ත්වයට එන්න කොපමණ කාලයක් ගත වුණාද?
- වෙනත් රෝග ලක්ෂණ තිබුණාද?
- ඖෂධවල වෙනසක් සිදුවුණාද?
වගේ කරුණු ජංගම දුරකථනයේ Notes එකක හෝ පොඩි සටහන් පොතක තියාගන්න පුළුවන්.
මේ තොරතුරු සෞඛ්ය කණ්ඩායමට ලබාදුන්නාම, අවශ්යතාවය අනුව තවදුරටත් පරීක්ෂණ කරලා, අදාල තත්ත්වයට ගැළපෙන ප්රතිකාර සහ කළමනාකරණ සැලැස්මක් සකස් කරන්න පුළුවන්.
ඖෂධමය ප්රතිකාර සමඟ චර්යාමය සහ පාරිසරික කළමනාකරණ ක්රමත් අවශ්ය වෙන්න පුළුවන්.
අරමුණ හැමවිටම “සම්පූර්ණයෙන්ම නැති කිරීම” නොවෙයි.
විශේෂයෙන් ඩිමෙන්ෂියා වැනි දිගුකාලීන තත්ත්වයක් සමඟ ජීවත් වන පුද්ගලයෙකු තුළ, මෙවැනි හැසිරීම් සම්පූර්ණයෙන්ම නැතිවෙයි කියලා අපේක්ෂා කරන්න බැහැ.
ඒ වෙනුවට වැදගත් වෙන්නේ, මේ වෙනස තේරුම් ගැනීම, එය හඳුනාගැනීම සහ ඒ අනුව රැකවරණය සකස් කිරීමයි.
ඩිමෙන්ෂියාව සමඟ ජීවත් වන මවක්, පියෙක්, සීයා කෙනෙක්, අත්තම්මා කෙනෙක්, ඥාතියෙක් හෝ ඔබේ සේවාලාභියෙක් තුළ මෙවැනි අලුත් හැසිරීමක් මතුවුණොත්, “එයා දැන් වෙනස් වෙලා” කියලා පමණක් නොසිතා, “ඇයි මේ වෙනස සිදුවුණේ?” කියලා සොයා බලන එක තමයි වඩා වැදගත්.
මොකද, හැසිරීම අපට පෙනෙන දේ.
ඒත්, ඒ හැසිරීම පිටුපස තියෙන හේතුව තමයි අපි සොයාගත යුතු දේ.
ඒක තේරුම් ගත්ත දවසට, රැකවරණයත් ටිකක් පහසු වෙනවා.