“ඩිමෙන්ෂියාව”...මේ වචනේ කිව්ව ගමන්ම හිතට එන්නේ, වයසට ගිය කෙනෙක්, කල්පනාව අඩු වුනු පුද්ගලයෙක්, සමහර විට බටහිර චිත්රපටයක සිදුවුනු කතාබහක් වෙන්න පුළුවන්. තවත් විදියකින් කිව්වොත්, මේ “ඩිමෙන්ෂියාව” ඒ තරම් අපට ළඟ නැති දෙයක් වගේ දැනෙන්න තියෙන ඉඩ වැඩියි, විශේෂයෙන්ම ලංකාවේ සිට මෙය කියවන ඔබට. හැබැයි ඉතින් එහෙම හිතෙන එක ගැන වරදක් කියන්නත් බෑ, මොකද, මේ නමේම නිකං ඉංගිරිස් ගතියක් නොවැ තියෙන්නේ. අනෙක අපේ රටේ මේ තත්ත්වය ගැන සමාජය තුල ඇති දැනුවත්බව අඩුයි, ඔන්න මම කිව්වේ නෑ ඒක ඔබේ වරදක් කියලා.
එහෙමත් නැත්නම් ඔය ඉඳල හිටල ඩිමෙන්ෂියාව ගැන කතාවන රූපවාහිනී සාකච්ඡාවක් ඇහෙත්දි ඔබට හිතෙන්න පුළුවන්, “ඕක ලෙඩක් යෑ, වයසට ගියාම හැටිනේ” කියලත්. අනෙක, ඒ කියන ලක්ෂණ ඇති ඔබේ සීයා, අත්තම්මා, සමහර විට අම්ම තාත්ත නැත්නම් අසල්වැසියා ගැන මතක් වෙත්දි “අනේ ඕක ඔය තරම් ලෙඩක් යැ” කියල ආයෙත් හිතෙන්නටත් බැරි නෑ.
නමුත්…
ඩිමෙන්ෂියාව කියන්නේ සාමාන්ය වියපත් වීමේදී අනිවාර්යයෙන්ම ඇතිවන ගැටළුක් නොවේ වගේම, වියපත් වූ අයට පමණක්ම ඇතිවන තත්ත්වයකුත් නොවේ. ඒ වගේම අමතකවීම්, තීරණ ගැනීමේ හැකියාවන් අඩුවීම්, පෞරුෂයමය වෙනස්වීම් වගේ ලක්ෂණ ඔස්සේ ඒ පුද්ගලයා විවිධ පීඩාවන්ට පත්වනවා වගේම, මේ අනපේක්ෂිත වෙනස්වීම් නිසා, මේ පුද්ගලයා රැකබලාගන්නා අය, පවුලේ අනෙක් අයත් පීඩාවලට, අපහසුතා වලට මුහුණදෙන්නට වන “සංකීර්ණ සෞඛ්යය ගැටළු තත්ත්වයක්”.
මෙතැනදී “රෝගයක්” කියල නොකිය "සෞඛ්යය ගැටළු තත්ත්වයක්" කියල කියන්නට හේතුවක් තියෙනවා. මොකද, ඩිමෙන්ෂීයාව කියන්නේ තනි රෝගයකට වඩා, ලක්ෂණ ගණනාවක පරාසයක් තුල පැතිර ඇති තත්ත්වයක්, සින්ඩ්රෝමයක්.
අනෙක් වැදගත්ම දේ, මේක පිටරට ලෙඩක් වගේ දැනුනාට, ලංකාව තුල මේ වෙත්දී ඩිමෙන්ෂීයාව සමඟ ජීවත්වන සෑහෙන ප්රමාණයක් ඉන්නවා. සමහර විට එම පුද්ගලයා වගේම, පවුලේ අයත් නොදන්නවා ඇති ඔහුට හෝ ඇයට ඩිමෙන්ෂියාව ඇතිබව. කතා කරන අතරේ වචන හිර වෙලා ටිකක් අපහසුතාවයට පත්වෙන තාත්තාගේ සිට, හැමදාමත් තේ හදපු හැන්ද කිසිම හේතුවක් නැතිව කබඩ් එකට දාල වහන අම්ම වගේම, උදේට හොඳ කෑම වේලක් රසට කාපු , ඊට පස්සේ පාර දිගේ ඇවිදින ගමන් දකින දකින කෙනාට “මගේ ළමයි කන්න දෙන්නේ නෑනේ” කියන සීයාත් ඩිමෙන්ෂියාවෙන් හෝ ඩිමෙන්ෂීයාව වෙත යන ගමනේ ඉන්නවා වෙන්නට බැරි නෑ.
ලංකාව තුල මෙම සෞඛ්යය ගැටළුව ගැන ඇති අඩු දැනුවත්බව, දැනුවත්වීමට ඇති අඩු උනන්දුව වගේම, සෞඛ්යය සේවාව තුලත්, ඩිමෙන්ෂියාව හදුනාගැනීමට, ඊට අදාල පරික්ෂණ, විමර්ශණ කිරීමට ඇති තාක්ෂණකි වගේම පුහුණූ මානව සම්පත්වල හිඟයත් මේ අවදානම ගැන අපට නොදැනෙන්නට හේතුවක් වෙනවා. (අද වෙත්දි ඩිමෙන්ෂීයාව පිළිබඳ විශේඥතා සහිත සෞඛ්යය වෘත්තිකයන් කිහිපදෙනෙක් ලංකාවේ ඉන්නවා වගේම එයින් සමහර වෘත්තිකයන් අපේ සමාජය දැනුවත් කරන්නට යම් උත්සාහයක් දරන බවත් පේනවා, එය සතුටක්)
කොහොම වුනත්, ආසියාවේ තිබෙන වේගවත්ම වයසට යන රටක් විදියට , (ඕං කළබල වෙන්න එපා මේ කිව්වේ රට වයසට යනවා කියන එකම නොවෙයි, රටේ වියපත් ජනගහණය සීග්රව වැඩිවන බව. මොකද, නොමිලේ ලැබෙන සෞඛ්යය පහසුකම් , ප්රතිකාරමය සේවා වල දියුණූව වගේ සාධක නිසා, වැඩි කාළයක් ජීවත්වෙන්නට පුළුවන් වෙනවා, එතකොට වියපත් ජනගහණය වැඩි වෙනවා , මේ කිව්වේ අන්න ඒ කාරණේ. ) මේ වෙලාවේ රට තුල ඇති ඩිමෙන්ෂියා අවදානමේ පුළුල් චිත්රය හරියටම නොහදුනාගත්තත්, බොහොම ඉක්මණින්, ලංකාව තුල “ඩිමෙන්ෂියා පුපුරායාමක්” වීමේ අවදානමක් නැතිවා නොවේ. ( නෑ නෑ ඩිමෙන්ෂියාව පුපුරනවා නොවෙයි, මේ තත්ත්වය හදුනාගැනීමේ ප්රමාණය ඉහළ යාමක් කියන එකයි කිව්වේ)
මෙහෙම “බය කරන්න” හේතු කීපයක් තියෙනවා. දැනටමත්, මේවෙත්දි කළ බොහොම සීමිත පර්යේෂණ ප්රමාණය ඔස්සේ කළ හදුනාගැනීම් තුලත් , ලංකාවේ ඩිමෙන්ෂියාව සමඟ ජීවත්වන්නන්ගේ සංඛ්යාව ප්රතිශතයක් විදියට ගත්තාම, දකුණූ ආසියාවේ වැඩිම අගයක ඉන්නවා. ලංකාවේ දළ වශයෙන් 4–11.8%ක් ඩිමෙන්ෂියාව හෝ ඒ අශ්රිත තත්ත්ව සමඟ ජීවත්වන බව.
නමුත්, මේ පර්යේෂණ සමස්ථ ලංකාව පුරාම , විශේෂයෙන්ම ප්රධාන නගර වලින් එපිට, කුඩා නගර, ගම් , දුෂ්කර ප්රදේශ වගේ පුළුල් පරාසයක් පුරා විහිදුනු විමර්ශණයන් නොවන නිසා , සහ ලංකාවේ දැනට පවතින ඩිමෙන්ෂියාව හදුනාගැනීම සඳහා යොමුවීම අඩුවීම මෙන්ම හදුනාගැනීමේ පහසුකම් අඩුවීම වගේ සාධක නිසා, රෝග විනිශ්චයක් නොලබා “වියපත්වීමේ ගැටළු” ලෙස පිළිගනිමින් සමාජය තුල රැදෙන පිරිසක් ඉන්නා බැවින් සමහර විට අවදානම මීටත් වැඩි වෙන්න බැරි නෑ.
මේ අතරේම අපේ වියපත් ජනගහණය සාර්ථක ලෙස ඉහළ යනවා. 2012දි 12%ක් වුනු වයස 60+ සංඛ්යාව, 2024 වෙත්දි 18%ක් දක්වා ඉහළ යනවා. මේ විදියට ගියාම, 2040 වෙත්දි (තව මහ ලොකු කාළයක් නෑ) ශ්රී ලංකාවේ ජනගහණයෙන් 24-25%ක්ම 60+ වැඩිහිටියන් වෙන්නට පුළුවන්. මේක “වරදක්” නොවේ, නමුත් රටක වැඩිහිටි ජනගහණය වැඩිවීමත් සමඟ, සෞඛ්යය පැත්තේ අවශ්යතා ඉහළ යනවා, අද කතාවට අදාලව ඩිමෙන්ෂීයාව සහ ඒ ආශ්රිත ලක්ෂණ මතුවී, “ඩිමෙන්ෂීයා රෝගීන්” ලෙස හදුනාගන්නා ප්රමාණය ඉහළ යන්නට වැඩි ඉඩක් තිබෙනවා.
දැන් තේරෙනවා ඇති මේ “බය කිරීමකට” වඩා, අවදාමට පෙර සූදානම් වීම සඳහා කරන පෙළඹවීමක් බව. මොකද, ප්රධාන හේතු තුනක් ඔස්සේ, අප අනාගත “ඩිමෙන්ෂියා අවදානමක්” වෙත යමින් ඉන්නවා. ඒ, ජීවත්වන කාළය වැඩිවීම , බිහිකරන දරුවන් ප්රමාණය ක්රමයෙන් අඩුවීම , වගේම දියවැඩියාව, අධිරුධීර පීඩනය වැනි බෝනොවන කාළීන රෝග තත්ත්වයන්ගේ ඉහළ යාම කියන අවදානම් තුන. දැන් මේ සියල්ල එකතු වුනාම හිතා ගන්නට පුළුවන්ද අප ඉදිරියේ ඇති අවදානම ? (සමහර විට තවමත් නොදැක්ක)
දැන් අද කතාවේ ප්රධානම තැනට. මෙතෙක් කියවගෙන යත්දිත් “ඩිමෙන්ෂියාව” කියන තත්ත්වය සමඟ ගැලපිලා මතක් වෙන්න ඇත්තේ අවුරුදු හැටක, හැත්තෑවක් කෙනෙක් නේ. නමුත් ඔබ දන්නවාද ඩිමෙන්ෂියාව කියන තත්ත්වය ඕනෑම වයසකදි මතු වෙන්න පුළුවන්, කුඩා දරුවන්ට වුවත්. ඇත්ත, වියපත් වීමත් එක්ක ඒ හදුනාගැනීමේ අවස්ථාවන් වැඩි වෙනවා , නමුත් මේක “වයසක අයගේ ලෙඩක්”ම නොවෙයි.
ඩිමෙන්ෂියාව සහ ඒ ආශ්රිත රෝග තත්ත්ව සමඟ ජීවත්වන අය වෙනුවෙන් චිකිත්සීය ප්රතිකාර ලබා දෙන්නෙක් ලෙස වසර දාහතරක විතර මගේ වෘත්තීය අත්දැකීම් තුල අවුරුදු එකසිය තුනක් වෙලා ඩිමෙන්ෂීයාව හදුනාගත් කටපුරෝලා හිනාවක් තිබුණූ ඇලිස් නෝනාගේ සිට, අවුරුදු තිස් හතේදී ඩිමෙන්ෂියාව තත්ත්වය සමඟ ජීවත්වන්නෙක් ලෙස රෝග විනිශ්චය ලැබූ මැක්ද මගේ මතකයට එනවා (සේවාලාභීන්ගේ පෞද්ගලිකත්වය රැකීමේ වගකීම මත, මේ නම් ව්යාජ ලෙස යෙදුවේ) . මේ කාළය තුල වයස තිහ, හතලිහ වයස් සීමාවට සිට, පනහ , හැට වෙත්දි සීග්රව ඉහළ යන ප්රස්ථාරයක් අපට ලැබෙනවා.
විශේෂයෙන්ම වැස්ක්යුලර් ඩිමෙන්ෂියාව , වයස 30 , 35 වගේ කාළයේ සිටත්, Early Onset Dementia (EOD) වයස අවුරුදු හතලිහේ සිටත්, Frontotemporal Dementia (FTD) තත්ත්වය වයස හතලිස් පහ , පනහ වගේ සීමාවක සිටත් රෝග ලක්ෂණ මෙන්ම, රෝග විනිශ්චයන් සහිතව අපේ සායන වලට , කණ්ඩායම් චිකිත්සාවන් වලට එනවා. ඒ නිසා, ඩිමෙන්ෂියාව මතු වෙන්නේ “හුඟක් වයසට ගියාම” කියන අදහස අතෑරගන්නම වෙනවා.
දැන්, හොඳම කතාවට එන්නේ මෙතැනට.
මේ වයස හතලිහේදී නැත්නම් හැටේදි “ඩිමෙන්ෂීයාව” බවට රෝග විනිශ්චය ලැබෙන පුද්ගලයාගේ , “ඩිමෙන්ෂියා උපත” සිදුවන්නේ , එයින් අවුරුදු විස්සකට විතර එහා වෙන්න පුළුවන්., සමහර විට 25ක් වෙන්නත් පුළුවන්. දළ වශයෙන් කිව්වොත්, අද අවුරුදු පනහෙදි, තමන්ට ඩිමෙන්ෂීයාව ඇති බවට රෝග විනිශ්චය ලැබෙන පුද්ගලයාගේ මොළය තුල , ඩිමෙන්ෂියාවේ වෙනස්වීම් ආරම්භ වෙන්නේ ඔහු හෝ ඇය අවුරුදු විසි පහ , තිහ වගේ කාළයේ දී. මේ ලිපිය කියවන ඔබ , ඔබ ගැනම හිතල බලන්න. මේ “ඩිමෙන්ෂියාව ගැන හිතන්න ඕන වයසක්ද?” එළියෙන් බැලුවම හිතෙන්නේ “අපෝ නෑ, අපි තාම තරුණයි” කියල. හැබැයි, මොළේ ඇතුලට ගිහින් බැලුවොත්, සමහර විට දැනටමත් ඩිමෙන්ෂීයාව වෙනුවෙන් ආරම්භක වෙනස්වීම් වීම පටන් අරන් තියෙන්නට පුළුවන්.
අන්න ඒනිසා තමයි මේ ලිපිය , 20+ වලට ප්රධානව ඉලක්ක කළේ. මොකද, අනාගතයේ තමන්ට ඩිමෙන්ෂියාව ඇතිවීම වලක්වා ගන්නට හෝ ප්රමාද කරන්නට කළ යුතු දේ පටන් ගන්නට, හිතන්නට , ඒ අවදානම ගැන දැනෙන්න දැනගන්නට හොඳම වයස මේ.
ඒ නිසා මුලින්ම, මේ ලිපිය ඔස්සේ ,
ඩිමෙන්ෂියාව කියන්නේ, “වයසක අයගේම ලෙඩක් නොවන බව” සහ “වයස අවුරුදු විස්සේ සිට වුවත් ,ඩිමෙන්ෂියාවේ වෙනස්වීම් මොළය තුල සිදුවීම පටන් ගන්නට පුළුවන් බව”
වටහා ගත්තා නම්, දැනුවත් වුනා නම් එයම ප්රමාණවත්.
දැන්, මේ ඩිමෙන්ෂියාව ගැන කතා කරත්දි, වැදගත්ම මාතෘකාවක් තමයි අවදානම් සාධක.
මේ කියන සාධක “අවදානම්” බව දැනීමම, අවදානම සීමා කරගැනීමට උදව්වන නිසා. ඩිමෙන්ෂියාව සඳහා වූ අවදානම් සාධක ප්රධාන කාණ්ඩ දෙකකට කැඩෙනවා. ඒ, වෙනස් කළ නොහැකි අවදානම් සාධක සහ වෙනස් කරගත හැකි ලෙස
උදාහරණයක් විදියට , වයස, ස්ත්රී පුරුෂභාවයේ වෙනස, ජානමය සම්බන්ධතා වගේම, ජනවාර්ගික වෙනස්කම් වගේ සාධක අපට වෙනස් කරගන්නට නොහැකි , අවදානම් සාධක. දැන් මේ කියන්නේ ,අද දවසට ගැලපෙන වෛද්ය තාක්ෂණය අනුව. එහෙම කියන්න හේතුව, අද වෙත්දී සිදුවන ජාන පර්යේෂණ ක්ෂේත්රය තුල අද දවසේදී අපට හිතා ගන්නට බැරි තරම් සොයා ගැනීම් සිදුවෙමින් පවතිනවා.
අනෙක් කාණ්ඩය තමයි, වෙනස්කරගත හැකි අවදානම් සාධක (modifiable risk factors) . දැන්, මේ ලිපිය තුල මේ වෙනස් කරගත හැකි අවදානම් සාධක ගැන ගැඹුරු විස්තරයක් ලියන්නට යන්නේ නැහැ. ඒ වෙනුවට, ඒ කරුණු එක්තරා විදියට Dementia Risk Self-Assessment එකක් විදියට ඔබට දෙන්නයි සූදානම. ඒ, ස්වයං තක්සේරුවක් මගින් , ඔබට ඇති අවදානම් ගැන යම් හදුනාගැනීමක් කරගන්නට ,නමුත් වැදගත් යමක් කිව යුතුමයි. මේ ස්වයං-තක්සේරුව යනු , රෝග විනිශ්චයක් නොවන බව. ඒ වගේම, තක්සේරුව ඔස්සේ ඔබට ලැබෙන අගය අනුව , අනිවාර්යයෙන්ම ඔබ ඩිමෙන්ෂීයාව ඇතිවේ හෝ නොවේ කියන තීරණ වලට එන්න එපා. කළ යුත්තේ, ඇති අවදානම හදුනාගෙන, වෙනස් කළ හැකි සාධක වඩාත් සෞඛ්යානුකූල ලෙස වෙනස් කරගනිමින් මෙම “අවදානම අඩු කරගැනීමයි”.
මේ ඩිමෙන්ෂියා අවදානම් ස්වයං තක්සේරුව ඔබට ලබා ගන්නට පුළුවන් අපේ Mentio ඇප් එක ඔස්සේ. බය වෙන්න එපා කිසිම වියදමක් යන්නේ නෑ, යන්න Mentio වෙත. එහි Risk කියන බට්න් එක ඔස්සේ, මේ ස්වයං තක්සේරුවට යන්නට පුළුවන්. එය අවසානයේ , ඩිමෙන්ෂියාව සඳහා ඔබට ඇති අවදානම ගැන අදහසක් ලබා ගන්නට පුළුවන්.එය සම්පුර්ණ වාර්තාවක් විදියට වගේම, ඔබට අවදානම් ඇත්නම්, ඒවා මගහරවා ගැනීමට කළ යුතුදේ ගැනත් දැන ගන්නට ඔබට පුළුවන්.
ඩිමෙන්ෂියාව ගැන තව දුරටත් කතාබහ කරන්නට එන්න අපේ ෆේස්බුක් ගෲප් එකට ඩිමෙන්ෂියා සුව අසපුව
ඇප් එකට මේ ලිංක් එකෙන් යන්නත් පුළුවන් https://mentio.recmike.ca